Meira að drekka, minni búllsjitt

- um Gleðileikinn djöfullega eftir Sölva Björn Sigurðsson

Ríflega 200 blaðsíðna ljóðabálkur Sölva Björns Sigurðssonar, Gleðileikurinn djöfullegi, hlýtur að teljast til tíðinda í íslenskri ljóðlist 21. aldarinnar, ef ekki hreinlega fyrir að vera fjári góður þá í það minnsta fyrir að vera einfaldlega það sem hann er: Ríflega 200 blaðsíðna ljóðabálkur í þríliðahætti ortur upp úr vítisljóðum Dantes – af skáldi sem þar að auki hefur ekki náð þrítugu, á öld sem kannast vart við rímuð ljóð nema frá kankvísum gamalmennum á borð við Halldór Blöndal.

Einhvers staðar í óravíddum þessa forna tjáningarmáta finnur Sölvi strengi sem gera mann glaðan, og færir einhvern heim – sem hingað til hefur, að mínu viti, átt heima í sögubókum, tilheyrt lærdómi frekar en yfirvofandi samtíma – til 21. aldarinnar, rúllar honum eins og rauðum dregli niður Laugaveginn og býður manni að ganga í bæinn. Sölvi er svo sem ekki fyrstur samtímamanna til þess að gera tilraun til þessa – ég minnist bæði hversdagssonnetta Kristjáns Þórðar Hrafnssonar, og svo stakra tilrauna annarra manna – en það sem hefur skort í þessum verkum, það er að spjótinu sé stungið beint í kraftaverkapunktinn í lestri sjálfs mín, nær Gleðileikurinn að höndla. Bálkurinn lifir í fullkomnum tvítíma, og svífur tignarlega yfir ógeðsgjá fávitaskaparins, sem þó er undir honum allan tímann. Við lestur Gleðileiksins var ég sífellt hræddur við að einhver staðar myndi skáldinu fatast flugið og bálkurinn fara niður til fagurfræðilegs helvítis tilgerðar og tíst-menningar. En þetta er engin brandari, hvorki góður né slæmur, heldur ljóðagerð af einlægasta tagi þó sífellt sjáist í drullubaðið fyrir neðan: hina meinlausu ljóðlist sem vart er smíðuð af annarri tilhneigingu en sjálfsfróun eigin bókmenntafræðilegu hvata.

Sögusviðið er gegndarlaust fyllerí niður helvíti Laugavegs nútímans, og allri umbúðamenningunni er tekið… tja… umbúðalaust, án fordildar eða yfirlætis. Í Gleðileiknum guðdómlega eftir Dante, sem inniheldur áðurnefnd vítisljóð, er það Dante sjálfur sem djöflast í gegnum helvíti með félagann Virgil upp á arminn, en í Gleðileiknum djöfullega er augljóslega nýtt skáld tekið við af Dante: Mussju, sem er einhvers lags gerningur Sölva úr sjálfum sér, en honum fylgir enginn Virgill heldur Dante. Og í stað Beatrísu er komin Klara nokkur.

Að velja Laugavegsnótt í helvítisstað, líkt og Sölvi gerir, er ekki einvörðungu merki um dálitla fyrirlitningu á þessari birtingarmynd Reykjavíkurborgar, því sömuleiðis er verið að vísa til tilkomumikils sögusviðs úr einu stærsta ljóðverki sögunnar. Þannig má finna í bókinni botnlaust vonleysi í garð borgarinnar:

„Hér vil ég ei una ævi minna daga,
nei, allt nema það! Að líta þessa grettu
sem svipur Reykjavíkur orðinn er!
[…]
„Hve breytt er um svip frá bernsku minni er daginn
ég bjartan leit hér fyrst, og þegar sullur
bjó inni í hundum, ekki brjóstum manna.
Nú vaða um horfin blómastæðin bullur
og bölmóðsvaldar allar götur spanna.“

En á sama tíma er eitthvað tignarlegt og rómantískt við allt þetta volæði, og þannig tjáir jafnvel hátíðlegur búningur ljóðabálksins einhverja gríðarlega fegurð, einhverja samsvörun við eymd allra tíma á sama tíma og Mussju mælir af vörum fram lofsyrði á fortíð og eys skömmum yfir samtíð.

Það væri ljótt ef sá misskilningur kæmist á kreik af orðum mínum hér að um þunga eða alvörugefna bók sé að ræða, þegar ég segi hana einlæga. Einlægni þessa verks á nefnilega töluvert skylt við kaldhæðnislegan bölmóð, og það er galsafenginn ásökun fólgin í bókinni sem minnir á annað verk eftir íslenskan höfund, sem að auki er sjanghæjaður í hlutverk einnar sögupersónu – en það er ljóðaleikritið Draumar um Bin Laden eftir Steinar Braga, sem samkvæmt langri karakterskrá Gleðileiksins djöfullega er „Skáld; vinur Mussju“. Þessi galsi er, í Gleðileiknum, ekki síst fólginn í rímleikfimi og ofsakátri ljóðrænu:

[…] Hann límdi
nú augu sín á gamlan vin og grátur
var gleymdur þegar sá hann hver þar stímdi
í brúnum, nettum latínklæðum, kátur,
kneyfandi öl upp Bankastrætið: „Mussju!
Parísarmussju!“ Mussju hrópar, „átur
ég egndar finn á eymd í sálu! Hvussju
ósegjanlega er stórkostlegt að sjá þig
og allt of langt um liðið, vinur!“ „Sussju-
suss,“ segir Parísarmussju.

Sölvi hefur áður fengist við bundinn kveðskap, með nokkuð síðri árangri en í Gleðileiknum. Í bókunum Ást og frelsi og Vökunætur Glatunshundsins er vissulega að finna nokkra fima spretti, en báðar gjalda þær þó fyrir að taka sjálfar sig of alvarlega, fyrir ákveðna væmni (sem þarf þó ekkert að vera galli) og skortir í raun þetta kjöt sem finna má í Gleðileiknum, þessa kátínu og heift sem gefur þyngdinni merkingu. Hefði Sölvi í því efni mátt taka til fyrirmyndar orð ungskálds nokkurs sem í Gleðileiknum situr við drykkju á bar, í félagi við annað eins þar sem þeir bölsótast út í ritlaunanefnd og rassgataræstingar, og brýtur upp samræðuna með orðunum: „Meira að drekka, minni búllsjitt.“

Dómurinn birtist fyrst í Tímariti Máls og menningar.