Eru dónar í Norðurlandaráði?
Mér var bent á fyrir stuttu að það væri varla við hæfi að ég hefði ekki nokkur orð um „danann dónalega” sem snupraði Ingibjörgu Haralds, og ljóðskáld nokkurra smálanda í kringum okkur, sem öll áttu það sameiginlegt að hafa verið tilnefnd til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs, í góðum félagsskap við skáld stórþjóðanna Danmerkur, Finnlands, Svíþjóðar og Noregs. Þessi dónalegi Dani hélt því fram að það væri ómögulegt að ætlast til þess að smáþjóðir á borð við Grænland, Færeyjar og Ísland, gætu ælt upp úr sér stórskáldum á ársfresti, líkt og hinum þjóðunum hefur tekist (!!!!!).
Reyndar er ég enn ekki viss um að ég ætti að skrifa þessa grein. Og er ekki viss hvers vegna mér var „bent á” að ég ætti að hafa orð um málið. Mér er ekkert sérlega illa við Ingibjörgu Haralds, eða dónann í Danmörku, hef í engu undan þeim að kvarta sem manneskjum… en mér er illa við ástandið sem býr þau til, mér er illa við ástandið sem leyfir þeim að vera það sem þau eru. Mér er almennt illa við að fólk skylmist með kokteilglösum.
Mig langar að byrja á að gera grein fyrir því að fyrir utan færeyska skáldið, og það íslenska, hafði ég hreinlega ekki heyrt þessara skálda getið. Hvað þá ég hefði lesið verk þeirra allra. Þetta segir okkur auðvitað tvennt: Annarsvegar er ég ekki nógu vel lesinn í norrænum ljóðskáldum, og hinsvegar hefur ekki verið mikilfenglegt norrænt ljóðskáld síðan Tomas Tranströmer var upp á sitt besta. Sem síðan mætti útleggjast sem svo að ég sé í fullum rétti með að vera ekki að lesa ljóð eftir miðlungs fábjána, bara af því þeir/þær eru „norræn”. Reyndar er ég hálfvegis á því að það ætti að leggja þessi verðlaun niður, til að smána skáldin og hvetja þau í senn… eða að öðrum kosti ættum við að gera Svía að áskrifendum. Þeir gætu þá hreinlega bara skipt þeim á milli sín, enda hefur ljóðlistin löngum verið þeim hjartakær. Og kannski Finnar fimmta hvert ár. Hannu Makele og Tomas Tranströmer gætu bara fengið þessi verðlaun, í eitt skipti fyrir öll.
Skemmtilegi dómarinn í Idol, sem heitir ekki Richard Hatch… heldur… uhhh… eitthvað álíka. Þessi svarthærði dónalegi. Hann segir reglulega: „Það er hægt að draga hingað milljón hæfileikaríkar sálir og láta þær svitna fyrir framan dómnefndina, en það er engan veginn öruggt að á meðal þeirra megi finna eina einustu stjörnu.” (Parafrösun/Umorðun/Útúrsnúningur). Sömuleiðis má auðvitað draga inn eitt einasta smábarn, og finna í honum/henni stjörnu. Stórkostleg menning verður ekki til meðal milljónaþjóða, heldur í samfélagi fárra – hvort heldur það samfélag er svo jaðarkimi í New York, eða krummaskuð á Íslandi… skiptir síðan engu máli. Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs eru á við íþróttamót. Það eru engin sérstök rök fyrir því að banna smáþjóðunum að vera með, allavega finnast mér rökin um smæðina léleg, við getum alveg spilað fótbolta við Dani… ef við töpum þá töpum við bara. Ár eftir ár eftir ár, og það skiptir ekki máli, þetta er bara íþróttamót. Og það er tilgangslaust að fárast yfir því að „dómarinn hafi verið ósanngjarn, dæmt Dönum í vil allan leikinn, og greinilega verið hlutdrægur”, eða að einhver danskur áhorfandi hafi verið „dónalegur” þegar hann sagði að Ingibjörg Haralds væri léleg í sókninni.
Að innanlandsmálum: Ingibjörg Haralds er ágætis ljóðskáld, en hún er ekki á heimsmælikvarða. Bókin Hvar sem ég verð er allt í lagi, en ekkert meira en það. Haganlega samansett, eins og svo margt af þessari vitleysu sem íslensk ljóðskáld gubba ofan í lesendur sínar eins og Egill fjandi gerði forðum. Egill hafði ábyggilega melt matinn vel og vandlega áður en hann gubbaði honum framan í Ármóð, en það breytir því ekki að það er ekkert sérlega gaman að láta gubba framan í sig, þó maður geti fyrirgefið það góðum sálum – sem voru í góðu flippi. Án þess ég vilji beinlínis segja að ég vildi jafn gjarnan láta æla framan í mig, og að lesa bók Ingibjargar. Ég hef lesið íslenskar ljóðabækur sem mér þóttu margfalt verðugri verðlaunabækur en Hvar sem ég verð. En ég hef ekki lesið eina einustu sem var jafn mikil „verðlaunabók”. Eða réttara hugtak er kannski „íslensk verðlaunabók”. Það sem gerir Hvar sem ég verð að góðri verðlaunabók, er það sama og gerir hana að kraftlítilli ljóðabók: Hún er stillt. Hún er pen. Hún strýkur lesanda sínum líkt og hann væri malandi köttur í fangi skáldkonunnar, hún tekur á þungu málefnunum (dauða, krabbameini) en gárar bara rétt yfirborðið á þeim. Og kemst þar af leiðandi hvergi nærri þeim raunveruleika að vera maður. Af því hún tekur bara á jákvæðu hliðunum, umburðarlyndinu, sáttinni, elskunni… og snertir hvergi á dauðanum, biturðinni, hatrinu, helvítinu… neikvæðu hliðum mannverunnar. Ég hreinlega trúi ekki englum. Ég tek ekki þá manneskju trúanlega sem verður aldrei pirruð, eða reið, eða hatar. Og það skáld sem felur slíkt úr uppgjörum sínum verður aldrei annað en gott verðlaunaskáld.
Egill Helgason skrifaði um Danann, að því er virtist helst til að koma að góðvini sínum Hallgrími Helgasyni. Ég ætla ekki að sýta það, enda er ég eindreginn fylgismaður þess að vinir namedroppi hver annan, slík er blessun og fegurð vináttunnar. En hvöt Egils til skrifa virtist ekkert sérstaklega sterk, og eins og oft er um álit fólks sem gert er að hafa róttækar skoðanir á öllum sköpuðum hlutum, þrisvar á dag, þá var þessi pistill Egils að hálfu leyti misskilningur og hálfu leyti píp. Egill lét sem dæmi frá sér fara þann hvimleiða misskilning að „íslensk ljóðskáld læddust í kringum ljóðið” (parafrösun/umorðun/útúrsnúningur eftir minni). Nú hef ég eftir áræðanlegum heimildum að Egill hafi lesið Steinar Braga, og ég veit hann hefur séð eitthvað frá Nýhil. Án þess ég vilji vera að strokka eigin reður framan í blessaða lesendur heimasíðunnar, þá er þetta náttúrulega bara vitleysa. Ég þekki engan sem „læðist í kringum ljóðið”, þó helmingur vina minna lesi og skrifi ljóð. Reyndar þekki ég hvorki Sigurbjörgu Þrastar, né Sigga Páls… sá einu sinni Ingibjörgu Haralds tilsýndar og virtist hún geðþekk og góð kona.
Og ég lýg því auðvitað. Auðvitað þekki ég fólk sem læðist um ljóð, hvíslar og svitnar þegar einhver segir typpi (innskot greinarhöfundar: menn mættu síðan rannsaka það hvort ekki sé samasemmerki milli þeirra höfunda sem hafa sagt „typpi” í verkum sínum, og þeirra sem annað hvort hurfu af ritlaunum í ár, eða voru settir í hálft starf: Hallgrímur Helgason, Einar Kárason, Steinar Bragi, Mikael Torfason, Stefán Máni). En þetta feimna fólk skiptir ekki máli þegar gröðu skáldin þyrpast eins og mýflugur að skítgötum þjóðarinnar, Nýhil eins og það apparat leggur sig, frá Steinari fokkins Braga til Kristínar helvítis Eiríksdóttur og Kristínar djöfuls Svövu, upp í grautfúlt rassgatið á sjálfum mér… þá falla forsendur Egils um sjálfar sig. Auðvitað eru til kurteisar sálir, auðvitað eru þær jafnvel í miklum meirihluta, þó ég stundi önnur kokteilboð og þekki lauslátari skáld. Flest fólk skortir hugrekki, hvort heldur það eru ljóðskáld eða sjómenn eða túristar. En það breytir engu um þá staðreynd að til eru herdeildir skálda sem skjóta í hnéskeljar ljóðsins (ljóðið gengur ekki við hækju að ástæðulausu) af reglulega skipulögðum ásetningi – og þá er bara kjánaskapur að tala um ljóðskáld sem læðast, eins og það sé eitthvað „ástand”.
Þetta er í öllu falli hugarfarsvandamál, hvort sem um ræðir læsa spesjalista eða kaffibrúsakellingar sem detta inn á ljóðakvöld fyrir tilviljun – kurteis skáld hvarvetna. Hvar sem ég verð er tilnefnd til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs vegna þess að hún kemur ekki illa við neinn. Þeir sem þola ekki að lesa typpi, þeir sem meika ekki pólitík í ljóðlist, þeir sem vilja bara að ljóðlist sé blóm og dögg og vor og fjöllin og hafið – að ofsinn sé í náttúru landsins en ekki mannsins – geta lesið Hvar sem ég verð, og notið þess að láta skáldkonuna forleika á sálir sínar, án þess að nokkurn tímann sé tekið til við tuskið, af því skáldið skorast undan sjálfri serðingunni í ótta við að hún fái það á undan lesandanum. Þannig getur lesandinn látið sér líða vel í kertaljósaflökti og reykelsismekki, án þess hann þurfi nokkurn tímann að verða fyrir vonbrigðum með ljóðin. Því þau leggjast aldrei svo lágt að færa sig upp á skaftið.
Það er ekki nema sanngjarnt að ég taki fram að ég er ekki bara að tala um Ingibjörgu, ég er jafnvel frekar að tala um önnur verðlaunaskáld á við Sigurbjörgu Þrastar, Sigtrygg Magnason, Sigurð Pálsson… „hina” herdeildina. Varaliðið sem nennir ekki út á vígvöllinn, og er enn í föðurlandinu að ríða konunum okkar.
Verði þeim að góðu.
Greinin birtist á Nýhilvefnum 2004.