Einræðistilburðir í úníkúltúr
Ég er enginn aðdáandi hómógenískrar ljóðlistar. Vilji ég yfir höfuð nokkuð er það fjölbreytt ljóðlist. Þegar mér fallast hendur yfir ljóðum/ljóðabókum er það oftar en ekki vegna þess að mér finnst fylgispektin við það sem við er búist af ljóðum/ljóðabókum – hugmyndina um “LJÓÐ!” vera fullmikil. Þegar ég fæ það á tilfinninguna að höfundur leggi sig fyrst og fremst í líma við að herma sterkustu tilhneigingarnar í ljóðheiminum sem hann lifir í – og þá gildir það sama þegar mér finnst fólk herma sínar eigin bækur, sem gerist líka hjá mínum eftirlætis skáldum. Mínar eftirlætis bækur hafa verið hermdar af eigin höfundum. Ef þetta eru fasískar skoðanir, og það að hafa skoðanir einræðistilburðir, þá verður bara að hafa það.
Á Íslandi er eins konar úníkúltúr. Við erum öll meira og minna mótuð af sömu menningarfyrirbærunum – aldur skiptir einhverju máli en ekki öllu. Það er óhugsandi að skáld á Íslandi hafi ekki lesið Stein Steinarr, Dag Sigurðarson og Sigfús Daðason. Þegar fólk setur sig út fyrir þann heim – t.d. þegar femínistar leggja sig fram um að lesa meira af kvenskáldum, hefja stóru skáldin upp á stallinn sem þær eiga án efa skilið en hafa ekki fengið, þegar skáldin fara að lesa útlönd eða gleymd Íslönd – þá gerist eitthvað merkilegt.
Á Íslandi eru fáar sjónvarpsstöðvar og fyrst og fremst meginstraumsbókmenntir. Auðvitað eru fáar sjónvarpsstöðvar og meginstraumsbókmenntir ráðandi í flestum löndum – en jaðarinn skiptir líka máli. Og jaðarinn finnst ekki á Íslandi, nema í litlum mæli og vonandi vaxandi.
Ég furða mig stöðugt á því þessa dagana að ég skuli yfir höfuð hafa hugmynd um hver Ellý Ármanns er. Skýringin er einfaldlega sú að við erum svo fá, við sjáum alla í herberginu. Úníkúltúrinn er víðast hvar – t.d. í tungumálinu, sem er fullkomlega samræmt – jafnvel svo að hefðbundin einkenni á ákveðnum svæðum leyfast illa. Ég þurfti að standa í stappi til að mega skrifa “á helginni” og “á páskum” á Bæjarins besta, héraðsfréttablaðinu fyrir vestan – af því það er “rangt”. Því máli lauk með að ég sagðist myndu skrifa “á helginni” og ritstjórinn þyrfti þá bara að leiðrétta mig.
Úníkúltúrinn er ekki bara neikvæður. Hann veldur því að hólfun verður erfiðari, sérhæfing verður erfiðari og að einhverju leyti neyðumst við til að reyna að skilja hvert annað. En skilningurinn er auðvitað oft takmarkaður og á köflum enginn. Þetta sést fjarska vel í hinum svokallað debatt sem hefur átt sér stað upp á síðkastið – þetta Davíð, Hermann, Ingó, Haukur og ég sjálfur. Ég botna hvorki upp né niður í því hvað Hermann er að tala um – finnst hann fyrst og síðast bulla, satt að segja, og finn engan flöt á samræðu við hann (stundum grunar mig að þetta samskiptaleysi komi til af þeim misskilningi að Nýhil sé eitt, frekar en margt) – þó mér þyki ekki ósennilegt að hann sé í raun og veru að reyna að segja eitthvað. Ég les einhverjar undarlegar tilfinningar úr texta Davíðs, eins og hann vilji segja eitthvað en geti ekki komið sér að því, kunni jafnvel ekki við að segja það upphátt. Þar les ég bara óheiðarleika. Ég skil Hauk og Ingó ágætlega, en þeir standa mér líka nærri – en mér sýnist Hermann eiga alveg jafn erfitt með að skilja okkur og við eigum með að skilja hann. Þetta er allt einhvers konar pot í myrkrinu. Og þetta er hólfun.
En þessi hólfun er kannski nauðsynleg. Þetta skilningsleysi. Hættan er auðvitað sú að ef við förum að skilja hvert annað verði það til frekari einsleitni. Það sem ég á við er – við erum ekki alveg að tala sama tungumálið og það er hætt við að ef við mætumst á miðri leið verði úr því eitt tungumál í stað tveggja. Og við fátækari fyrir vikið. Það er í öllu falli mikilvægt að vara sig á þessu.
—
Allar tilraunabókmenntir á Íslandi hafa verið botnlangar út frá breiðgötunni.
Á dögunum spurði Magister Artium mig hvort góð ljóð ættu yfir höfuð heima í Lesbók. Og svarið er eðlilega nei – en það er illþolandi fyrir sakir þess hve lítill íslenskur bókheimur er. Það er ekki mikið um alternatív.
Það eru forréttindi að búa í samfélögum sem telja milljónir einmitt vegna þess að þar talar fólk mörg tungumál – á sumt sameiginlegt en annað alls ekki. Og af sömu ástæðum er kæfandi að vera í samfélögum sem telja hundruði þúsunda. Að einhverju leyti er Reykjavíkursvæðið óþægilegasta stærð af samfélagi sem ég get hugsað mér – rétt nógu stórt til að maður getur hólfað sig aðeins, valið sér bari eftir stemningu, og sömuleiðis rétt nógu lítið til að manni finnist maður innikróaður.
Og þá eru sérstök forréttindi að búa fjarri sínu eigin samfélagi – og sleppa við innilokunarkenndina, en geta komið í heimsókn.
—
Ég meina ekki úníkúltúr bókstaflega. En ég held það sé tilhneiging í þá átt.
—
Annars er það sniðugasta sem ég hef fengið fnykinn af nýlega nýja sjónritið Rafskinna – mæli með treilernum. Og ef það er nokkur í víðri veröld sem ekki hefur þegar keypt handa mér afmælisgjöf og póstlagt hana – þá er þetta auðvitað tilvalið.
—
Handsprengja í morgunsárið hefur enn sem komið er ekki hlotið einn einasta bókadóm, svo ég hafi orðið var við. Eru ljóðabókadómar yfir höfuð birtir í dagblöðum þessa dagana? Ég sé náttúrulega ekki morgunblaðið lengur, en hef það á tilfinningunni að ég hafi ekki séð ljóðabókadóm þar síðan um síðustu jól – og flutti þó ekki af landinu fyrr en í vor. Finnst hin ósennileg – DV, Fréttablaðið og Blaðið. Tímaritin, TMM og Stína, prenta auðvitað ljóðabókadóma. Og það hefur heldur lítið verið að gerast á Kistunni, Tregawöttunum og Bókmenntavefnum upp á síðkastið. Hvernig er með Nykurbækurnar, hafa þær fengið dóma? Glæpaljóð Guttesen?
—
Klukkan 17 í dag kynnir Dóri – Halldór Arnar Úlfarsson – Dórófón númer 5 í Gallerí Dverg, Grundarstíg 21. Allir þangað.
—
Egill “ljóðið er dautt” Helgason hyggst byrja að yrkja.
—
En já. Nóg komið af hangsi. Lífið bíður.