Að vera rithöfundur á Ísafirði

Að vera rithöfundur er, eins og flestir gera sér líklega grein fyrir, frekar einmanaleg iðja sem krefst þess að maður eyði miklum tíma í einrúmi með ekkert sér til dægradvalar nema eigin hugsanir. Og kannski músík, kaffi og sígarettur til að lífga upp á kæfandi félagsskapinn. Eðli málsins samkvæmt er hægt að stunda þessa iðju nokkurn veginn hvar sem er, geti maður lokað sig af með einhvers konar skriffæri. Bækur eru svo gefnar út innan einstakra málsvæða, frekar en til dæmis í stökum bæjarfélögum – líkt og gerist þegar maður heldur myndlistarsýningu, tónleika eða setur á svið leiksýningu. Það er því frekar undarleg hugsun að ætla tengja þessa listgrein mína einum stað – og það staðnum sem maður býr á, staðinn sem ól mann, hvorki meira né minna.

Útlaginn er lífseigt þema í bókmenntasögunni, eða réttara sagt í sögu rithöfunda. Rithöfundurinn sem býr fjarri heimili sínu – James Joyce og Beckett í París, Gunnar Gunnarsson í Danmörku, og þar fram eftir götunum – og mig grunar að það sé algengara en ekki að menn skrifi um staði sem þeir eru kunnugir en búa ekki á. Nálægðin gerir manni starfið að einhverju leyti ómögulegt – auk þess sem sá gjörningur að skrifa um eitthvað vill verða heldur eyðileggjandi ætli maður að sýna veröldinni nokkra sanngirni. Skrif snúast oftar en ekki um einhvers lags afbyggingu, þar sem hlutirnir eru rifnir í sundur og lagðir á borðið eins og klukkuverk, eða blæðandi hjarta, svo greina megi innvolsið, bera boltana og skrúfurnar og skífurnar, æðarnar og hólfin, upp að ljósinu og sjá hvaðan tikkið kemur sem lemur áfram daginn og dagvinnumennina, og heldur fyrir þeim vöku um nætur.

Bókmenntir snúast ekki um að leita lausna – það er varla einu sinni hægt að segja að þær snúist um að skemmta neinum. Því fer nefnilega fjarri að öll mikilvæg bókmenntaverk séu skemmtileg, og rithöfundur sem lætur það eftir sér að predika yfir fólki í bókmenntum sínum hefur valið sér vitlausan starfsvettvang. Bókmenntir eru til þess eins að hluta heiminn í sundur, að bregða upp hugsunum og aðstæðum, heimum og helvítum, til grannskoðunar.

Þetta er ekki sérlega gáfuleg leið til að haga sér gagnvart sínu nánasta umhverfi – því að á meðan lesandinn getur leyft sér að fara í gegnum bók á fáeinum klukkustundum þarf höfundur að búa innan hennar mánuðum og oft árum saman, hann þarf á einhvern hátt að verða lífrænn hluti þess sem hann skrifar um og eiga sér ból í öllum persónum sagna sinna, og hann þarf að feta einstigið milli þess að sýna sögusviði sínu takmarkalausa ást og virðingu, og að sýna því algert miskunnarleysi og, á stundum, botnlausa grimmd. Eigi höfundurinn að lifa af þann tíma sem tekur hann að skrifa heila skáldsögu, án lyfja- og sálfræðimeðferðar, getur hann því ekki látið eftir sér að skrifa um heimili sitt, hann verður að geta litið upp frá vinnunni og gengið inn í annan heim en þann sem býr í blaðsíðunum. Og því skrifa menn jafnan um aðra heima en þeir lifa í þá og þá stundina. Jón Kalman býr á höfuðborgarsvæðinu en skrifar um sveitabæi og þorp; Hallgrímur Helgason skrifar um djammið í Reykjavík þegar hann hættir að stunda það; Rúnar Helgi býr í Garðabæ og skrifar um Ísafjörð; Auður Jónsdóttir býr í Kaupmannahöfn og Barcelona og skrifar um Reykjavík, eða tilbúnar borgir; og fjöldinn allur af höfundum býr einmitt til slíka staði, heimatilbúnar veraldir þar sem hægt er að leyfa sér ýmislegt sem leyfist ekki í meðferð raunverulegra staða, að ég tali ekki um meðferð persóna sem eiga sér sterkar fyrirmyndir í raunveruleikanum.

Þessi greining kemur öll eftir á, eins og allar greiningar – og líkt og gildir um allar alhæfingar er ekki nema svo og svo mikið til í henni. Þeir eru svo sannarlega til sem ráðast í það verk að sundurbúta sitt nánasta umhverfi, og sumir höfundar eru svo stórir að það er vart hægt að tala um þá öðruvísi en sem íbúa jarðkringlunnar allrar – þannig hjálpar það ekki Salman Rushdie í Miðausturlöndum að hann búi á Bretlandseyjum, og Halldóri Laxness dugði skammt að loka sig af í Mosfellssveitinni. Hann var kannski ekki íbúi heimsins en hann fyllti út í alla kima Íslands, að því er bókmenntasagan segir manni. Því var reyndar að mestu lokið þegar ég lærði að lesa.

Síðastliðin rúm þrjú ár hef ég búið á Ísafirði og skrifað um eitthvað allt annað. Í fimm ár þar á undan fór ég meira og minna fram og aftur eins og skopparabolti, Ísafjörður-Danmörk, Ísafjörður-Færeyjar, Ísafjörður-Helsinki, Ísafjörður-Þrándheimur, Ísafjörður-Berlín, og stundum bara Ísafjörður-Reykjavík, og dvaldist jafnan ekki lengur á hverjum stað en 3-6 mánuði. Til Ísafjarðar kom ég jafnan með skottið á milli lappanna þegar auðmagnið þvarr, og vann fyrir skuldum. Ekki það skuldirnar hafi nokkuð grynnkað, mér er sagt það virki ekki þannig.

Og ég hef vart skrifað nokkuð um Ísafjörð – samtals telur það varla nema 3-4 blaðsíður, með tvöföldu línubili og 14 punkta letri. En nú er ég sem sagt, eftir ríflega þriggja ára dvöl, á leiðinni aftur í burtu, og flyst, eins alfarinn og ég kann að vera, sem er reyndar ekki sérlega alfarinn, til Helsinki.

Ég veit ekki hvort með flutningunum verði breyting, hvort Ísafjörður fari að birtast í skrifum mínum – slíkt planleggur maður eiginlega ekki – og hvað þá hvort Ísfirðingar skjóti upp kollinum, á blaðsíðunum verði allt í einu ekki þverfótað fyrir þorpslæknum, þorpsbókasölum, þorpsbæjarstjórum, þorpsskólastjórum og öðrum alls óbreyttum þorpurum, óstaðfest smábæjarslúður verði bakbein allra minna sagna. Mér þykir það sjálfum harla ólíklegt, því eins og eitt gott skáld sagði um sig, kann ég ekki að skrifa um neitt nema sjálfan mig. En til að hafa vaðið fyrir neðan sig er kannski eins gott að nota þetta tækifæri og vara fólk við, hversu ólíklegt sem mér þykir annars að af þessu verði.

Svo þarf ég væntanlega, í öllu falli, að geta komið óhræddur heim í fríum.

Ávarp þetta var flutt á listamannaþingi á Ísafirði árið 2007.