Stundum er ekkert jákvætt við Já og ekkert merkilegt við upphrópunarmerki (!)

„Já hefur sett sér þau markmið að veita viðskiptavinum framúrskarandi þjónustu, sjá fyrir og mæta nýjum þörfum viðskiptavina, að skapa öflugt og spennandi starfsumhverfi, þróa verðmæt viðskiptasambönd og bera sig saman við þá bestu.[1]“

Nýja símaskráin, 118 Já símaskráin 2007, er mikil og vegleg bók þar sem saman eru tekin nöfn velflestra Íslendinga og þau pöruð saman við heimasímanúmer viðkomandi, farsímanúmer og heimilisföng. Þá er einnig nokkuð um netföng og vefföng í bókinni. Nokkrar vonir hafa verið bundnar við útgáfu bókarinnar frá því einkarekna fyrirtækið Já tók við útgáfunni af Símanum í fyrra. Er þetta önnur símaskráin sem kemur út frá Já – hún er prentuð í 230 þúsund eintökum, sem þætti heldur fífldjarft upplag hjá öðrum forlögum, en þar sem bókinni er dreift ókeypis er slíkur samanburður augljóslega ómarktækur og ósanngjarn (harðspjaldaútgáfan, sem ætluð er fjármagnstekjuþegum, kostar 650 krónur).

Forlagið sem svo digurbarkalega nefnir sjálft sig einfaldlega Já! segir í auglýsingum og umfjöllun, sem ekki fór lítið fyrir kringum útgáfu ritsins, nokkrar stórar „breytingar“ hafa verið gerðar á bókinni á milli ára. Annars vegar er bókin hálfu kílói léttari en fyrr, þrátt fyrir að vera 96 síðum lengri (sem er raunar óverulegt þegar litið er til þess að heildarlengd verksins er 1584 síður!) og hins vegar fylgir henni stækkunargler fyrir þá sem finnst letrið of lítið. Önnur breytingin svo að segja afnemur hina og eftir stendur ekkert nema sjónhverfingin: Bókin er minnkuð til þess eins að vera stækkuð aftur. Jess!

Þetta er þó langt í frá stærsti löstur þessarar svokölluðu „nýju“ bókar. Gaumgæfi lesandi kunnugur fyrri verkum ritraðarinnar þessa útgáfu, kemst téður lesandi að því að hér er að langstærstum hluta um einfalda og fjarska ófrumlega endurvinnslu á gömlu efni að ræða. Ekki er nóg með að lungi nafnanna í Símaskránni 2007 hafi birst áður í Símaskránni 2006, og raunar símaskránni 1996 ef út í það er farið, heldur er höfuðið bitið af skömminni með því að tengja nöfnin meira og minna sömu símanúmerum og heimilisföngum og áður. Eins og íslenskir bókmenntafræðingar hafa nýverið bent á í öðru samhengi er það sem krýnir sig nýtt ekki endilega neitt nýtt.

Um annað ritmál bókarinnar, þann sem er ekki einfaldlega nafnarunu- og númera kjaftavaðall, má segja það sama. Almannavarnanúmerin eru söm sem fyrr, götur á kortum að mestu leyti óbreytt – nýjungar í litamerkingum korta eru litlar ef nokkrar. Svo mætti lengi telja.
Það virðist vera ríkjandi sjónarmið útgefenda verka af þessum toga að þau sjálf þurfi ekki að vera innblásin, heldur séu þau til þess gerð að blása öðrum, viðtakandanum, lesandanum anda í brjóst. Ábyrgðinni er velt af höfundi yfir á lesanda, og ósjaldan vísað til tilraunastarfs af skyldum toga sem einkenndi vissulega slíka útgáfu um miðbik tuttugustu aldar. Hæglega má þó vísa enn lengra aftur og kenna þessa hugmyndafræði við encyclopædista upplýsingarinnar sem ætluðu verkum sínum fyrst og síðast að kortleggja heiminn, eða í öllu falli þekkingu samtíðarmanna sinna á honum. Vilji maður vera virkilega rætinn er freistandi að vísa allt aftur til forsjálla höfunda Íslendingasagnanna og langdreginna en hámódernískra ættartala þeirra, sem virðast einkum til þess fallnar að torvelda lestur – hver veit nema þar á meðal hafi leynst menn sem hugsuðu með sér: við skulum láta þá hugsa sjálfir! og átt þar við lesendur.

Maður hlýtur ósjálfrátt að velta fyrir sér hver tilgangur þessarar árlegu og undarlegu textaendurvinnslu sé – sérílagi á digital-tímum þar sem upplýsingar af þessu tagi má auðveldlega nálgast á netinu. Sé það einkum ásetningur höfunda að endurskapa anda löngu liðinna tíma, bera fram gamalt vín á nýjum belg, er þó ekki að sjá að það sé ýkja vel heppnað. Leiðinlegt er ekki samheiti við list. Lestur bókarinnar er þar að auki svo yfirgengilega leiðinleg iðja að jafnvel sjálfkrýndur konungur ljóðleiðindanna, Kenneth Goldsmith, á ekkert í þennan botnlausa hyl sem okkur er hrint ofaní ár eftir ár. Goldsmith, sem segir sjálfur að bækur sínar séu svo leiðinlegar að hann lognist iðulega út af við lestur prófarkanna, hefur það að markmiði að geta skrifað á meðan hann horfir á sjónvarpið. Nýjasta bók hans, Traffic, sem kom út fyrir skemmstu er einfaldlega uppskrifaðar útvarpslýsingar á umferðinni í New York. Fyrir honum er tungumálið lifandi hlutur sem hægt að grípa og festa niður á blað, gera úr því ljóðlist sem er allt að því steypu-ljóðlist í ljósi síðufjölda („það má drepa mann með þessu“, sagði bókmenntafræðingur og meinti það á marga vegu). Og ótrúlegt en satt þá er líf í texta Goldsmiths, hann segir okkur eitthvað um tungumálið, á meðan þessi marklausa niðurritun nafna, heimilisfanga og símanúmera – þessi andlausa skráning tungumálsins eftir festum og settum reglum sem aldrei er brugðið út af – er eitthvað allt annað og ófrumlegra. Það liggur við að sjálft tungumálið vanti í textann, ef slíkt er þá á annað borð mögulegt.

Mætum verkinu af góðum vilja, gefum okkur að því sé ætlað að vísa til The Telephone Book sem Ed Friedman gaf út í Bandaríkjunum árið 1979. Bókin, sem samanstóð af uppskrifuðum samtölum með hikum, tafsi, endurtekningum og biðtónum og telst með leiðinlegri, ólesanlegri bókum 20. aldar framúrstefnu, á ekkert, nákvæmlega ekki neitt, í þetta afskræmilega ofvaxna kjaftæði sem Símaskráin 2007 er. „Nýja“ símaskráin hefur engu við þetta verk að bæta, nema magninu, auglýsingunum – og kannski kápunni.

Hin marklausa niðurröðun kunnuglegra nafna, heimilisfanga og símanúmera samkvæmt kerfi sem í höfuðatriðum er 3000 ára gamalt, og aldrei, í öllu ritinu, er brugðið út af, virðist ekki bara ófrumleg heldur unnin án nokkurs sem kalla má listrænan ásetning. Allir Jónarnir virðast búa við Aðalstræti og Hafnarstræti. Allar Guðrúnurnar við Túngötu.

Hin marklausa niðurröðun kunnuglegra nafna, heimilisfanga og símanúmera samkvæmt kerfi sem í höfuðatriðum er 3000 ára gamalt, og aldrei, í öllu ritinu, er brugðið út af, virðist ekki bara ófrumleg heldur unnin án nokkurs sem kalla má listrænan ásetning. Það er enginn fallegur texti í þessari bók. Höfundur setur allt undir í metafiksjónalískum leikjum, raunverulegar manneskjur eru persónur í bókinni, og lesendur geta svo sem dundað sér við að bera saman við það sem þeir vita um fyrirmyndirnar. Til dæmis á Ólafur Jóhann Ólafsson rithöfundur línu í bókinni og líka Hermann Stefánsson. Leikir af þessu tagi (allir vita að Ólafur Jóhann er persóna í bók eftir Hermann) endurspegla einfaldlega 10-15 ára gamla umræðu.

Er veröldin jafn stöðnuð og verkið vill gefa til kynna? Erum við sömu manneskjurnar og í fyrra? Verðum við sama fólkið að ári? Er þetta þá ekki bara búið? spyrja landsmenn sig. Þau okkar sem komin eru yfir miðjan aldur muna öll þá tíð er símaskránni fylgdi eftirvænting – símaskrá sem barst ekki mikið á, þurfti ekki að mikla sig af nýmælum. Yngra fólk man ekki þessa daga. Það bíður ekki lengur. Og skyldi, að ofantöldu, engan undra.

Minnumst þess hve dyggilega og fimlega James Joyce varði verk sitt, Ulysses, á sínum tíma, sem er um margt sambærilegt – en eljan sem hann sýndi við útskýringar og leiðbeiningar lesenda og gagnrýnenda um hvernig bæri að nálgast verkið var, að segja má, nauðsynlegur og jafnvel integral hluti verksins sjálfs. Ekki hefur Já lagt sig minna fram um að koma sínu verki á framfæri, dreifa því og tryggja viðtöku. Hér verður ekki gert lítið úr bókmenntalegu vægi forma á borð við fréttatilkynningar, viðtöl eða auglýsingar – það er fjarri ásetningi höfundar þessarar greinar. En sé þessu kynningarefni fyrirtækisins ætlað ritskýringargildi bera þær vægast sagt vott um, ef ekki blátt áfram vankunnáttu og vangetu, þá sannkallaða dómadagshugsanaleti og heilindaskort. Heilindaskorturinn birtist ef til vill skýrast í undarlegum játningum útgefenda á hversu óáhugavert verk hér um ræðir: í fréttatilkynningum er bent á að umhverfisvæn framleiðsluaðferð við prentun geri fólki kleift að borða bókina án þess að verða meint af. En þessi sjálfsmeðvitund eða sjálfsháð nær ekki að sigrast á verkinu – þvert á móti sekkur ístöðuleysið því aðeins dýpra í hyl vandræðaleikans.

Símaskráin 2007 er alls ekki ritverk heldur einhvers konar uppákoma. einhver einkafyndni sem fer fyrir ofan garð og neðan hjá öllum nema allra húmorslausustu starfsmönnum Já. Það er ekki laust við að lesandi spyrji sig hvort þetta sé ekki bara búið. Við munum þá tíð er landsmenn biðu á hverju ári eftir nýrri símaskrá, hún þótti sjálfsögð á hverju heimili. Núna er svo komið að fátt fólk af yngri kynslóðum leggur sig eftir þessari útgáfu. Og skyldi engan undra. Ekkert gefur til kynna að símaskráin sé hætt að koma út, svo þetta er víst ekki alveg búið. En þetta er kannski um það bil að verða búið.

Símaskránna er hægt að fá afhenta ókeypis á sölustöðum Símans, Vodafone og á afgreiðslustöðum Flytjanda. Þá er hægt að nálgast hana á bensínstöðvum um land allt til 30. júní.

Haukur Már Helgason, Ingólfur Gíslason & Eiríkur Örn Norðdahl

Höfundar þessarar greinar hafa ekki séð símaskrána en hafna fylgispekt við þá 18. aldar heimspeki meintrar upplýsingar að þekking sé æðri fordómum.
[1] Um fyrirtækið Já af heimasíðu þess, www.ja.is.

Birtist í Lesbók Morgunblaðsins í júní 2007 - eins og fram kemur er greinin skrifuð í samstarfi við Ingólf Gíslason og Hauk Má Helgason.

The importance of destroying a language (of your own)

The myth about the Icelandic language among the population – the myth that is propogated in the school system, from kindergarteners to doctorates – is that in some ways it is a purer language than that spoken by our brethren in Scandinavia, which at best is considered to be some sort of pidgin Icelandic, “broken Icelandic”, languages not really fit for proper discussion – let alone poetry! – simplified and almost childish in their limited capacity for the use of cases, inflections or the melding of new words. This point of view, whatever merit it may have, has yielded a rabid conservatism within the Icelandic writers community that, despite what people might think, and despite the “official” view, is ever increasing: The idea is partly that we must not fall into the blackhole of becoming scandinavians.

Anyone that reads Icelandic books from the first fifty years of the last century – let alone older books - will notice the lack of uniformity in the use of Icelandic– the grammar is regional and personal, the idioms are regional and personal, the spelling is regional and personal, etc. In the years since there seems to have been a steady movement towards a uniformist coordination – linguistic scholars will often, although it is not fair to say always, mean that one usage is right and the other wrong – often this is a battle of cases and idioms – and believe-you-me, Icelandic professional proofreaders are among the most anal of the lot, scoffing at those who take liberty with language: “What silly mistakes!”

The general consensus seems to be: If you don’t do it the way the rulebooks say you should, than that’s because you don’t know how to – a peculiarity is written off as a mistake. I have even found the need to justify the use of the few colloquials that originate from my own home area – which are mostly about which prepositions to use – in my work as a journalist in my very own hometown, as well as having had battles with proofreaders from the south of the country. The conservative uniformism is so strict that there is quite literally no room for lingual diversity – be it experimental or traditional.

There are of course exceptions, the Icelandic literati – if indeed there is cause to call the half-illiterate a literati – will now and again ordain a poet or writer into a freedman, one that should no longer be revered as a mere servant of the language but as a genius (often rightly so) and granted permission to play – normally though, this permission is given afterwards, and it’s nearly a matter of coincidence who gets it and who doesn’t. To name two brilliant experimental writers, Megas has been ordained, while Steinar Sigurjónsson has not (outside a very small lit-clique).

The need in Iceland to overthrow the language regime is quite dire (“Tear this wall down!”). Viewing a language as such a rigid object does not only promote idiocy, it is literally a pathway to fascism (“No pasaran!”). A postmodern fascism, of course – where people are culled into action rather than forced (“Make love, not war”). A father saying to his child: „We really do have a great need for protecting our language, we are such a small nation. Now, you wouldn’t want to live in a world where noone spoke Icelandic, would you? You know, maybe then we would all speak Danish, and the pronunciation is not very easy.“

And the child whispers: „Yes, daddy, I promise to rid myself of dative-illness.“

Yes, it’s called „dative-illness“ – and it means that you have a preference for the dative instead of the accusative, or in some cases, the nominative. According to Icelandic parents and elementary school teachers, this is a life-threatening condition.

Enter: Avant-garde poetry. The eternal fucking with language – in the sense of disturbing it and loving it at the same time. Fooling around with it. Cheating on it. Taking it apart and putting it back together again – inverted or otherwise malformed.

Iceland doesn’t not have a particularly rich tradition of experimentation. Not to say that people haven’t experimented, not to say the experiments haven’t at times been brilliant – but mostly they’ve been discarded as momentary flippancies, and the postmodern fascist’s answer to the artist’s weeping is: „Now now, you are very talented, we know. But you should focus on something more suitable, perhaps…“ – And the most talented of people turn to rewriting Knut Hamsun or Halldór Laxness.

A necessary statement to make at this point is that Icelandic literature (or poetry) isn’t in all senses bad. What is done is often well done – it is possible to thoroughly enjoy this conservatism, it may even border on the same profoundness that characterized the literature of old, you may feel yourself swept away on a pathos-tour-de-force. But somehow it’s often just more of the same. Their qualities need to be recognized, not doing so would be the same as saying the Da Vinci Code isn’t a page-turner – a statement intended to scorn it, I guess, but the truth is that while being one of the most awful pieces of literature published in years, it is nevertheless a page-turner. Icelandic literature is good at pathos. Which doesn’t necessarily mean that pathos is good at literature.

Experimental writing isn’t thrown out with brute force, it’s thrown out with the tenderness of the understanding, yet ultimately intolerant. Like when the Icelandic police a few days ago „removed“ two dozen gypsies from Reykjavík – by showing up in police uniforms, giving them plane-tickets and driving them to the airport. Officially noone was deported, officially noone was forced to go anywhere – even though it seems the police hinted that they could deport the gypsies if needed – but still they went. Apparently there was a need to clear the streets of musicians for the Reykjavík Art Festival, that has just started.

The same social-democratic-postmodernist/diet-fascist – or whaddyawannacallit – approach is used on anything else that annoys the precious middle classes, the burgeoning structural enthusiasts that now populate Iceland to such an extent that rebellion doesn’t only seem hard, it seems futile. Like storming city hall is pointless for todays revolutionaries – the powers that be don’t need no city hall. And picking apart language as if it were a grandfather clock, is not really either a practice anyone hands out Nobel prizes for. But yet it seems that ever more poets find a calling within exactly those structures, or non-structures, of taking language apart and putting it back together, inverted or otherwise malformed. It is what defines most experimental poetry, and to a lesser extent probably almost all poetry worthy of the name. From TS Eliot to the L=A=N=G=U=A=G=E poets to the Flarfists, from the silliest of slam-poets to the Four Horsemen

The infinities of the world, every word and every meaning, all the meanings behind every word and all the words behind every meaning, have been divided into categories of right and wrong, and questioning those categories is nigh pointless – the machine will in all probability have it’s way. Yet, it’s probably the only possible course of action for anyone who actually cares for a language or for language itself.

Viewing language as any sort of finite object is the equivalent of giving up on thinking. Icelandic popstars who sing in english are often criticized with the argument: “You should be able to express it more precisely in your own (natural) tongue”. This is in many ways a misunderstanding of how language functions. To begin with, saying anything precisely, is as impossible as it is impossible for a road-sign-arrow to turn into the object it points at. It quite simply is not an option. If I were to deduce the “actual” meaning behind said criticism, it would be something along the lines of: “You should go the road more travelled, do not stray into unfamiliar territories for you might get lost.” A stay-at-home message to the boldly adventurous.

It is well and right to mention though, that when aforementioned popstars are asked to defend their choice of language, they do so with a logic that is of the same origin: “English is the language of rock’n’roll – the lingua franca of music.” That is to say: “We want to stay at home, we don’t dare to be adventurous.”

Both ideas are equally lingually conservative, and therefore (in my mind!) repulsive.

To begin with language needs neither to be known nor understood to be profound or beautiful. One could mention such strangeness as Christian Bök’s Motorized Razors (http://ubu.wfmu.org/sound/bok/Bok-Christian_from-Motorized-Razors.mp3), Caroline Bergvall’s Hosts’s Tale (http://media.sas.upenn.edu/pennsound/authors/Bergvall/Chaucer/Bergvall-Caroline_Chaucer_01_Hosts-Tale_2006.mp3), Leevi Lehto’s Sanasade (http://www.leevilehto.net/voices/Lehto-Leevi_Sanasade_20-10-05.mp3) or Kenny Goldsmith’s habit of reading in languages he doesn’t understand, with similar experiments being done at Nokturno’s In another’s voice series (http://www.nokturno.org/index.php?sivu=151).

Another valid example is the nordic poetry community, and the discussions that take place within it. At a recent seminar in Biskops-Arnö in Sweden, the linguistic gymnastics were quite interesting, even to one who has a very basic understanding of the scandinavian languages, but as Biskops-Arnö conductor Ingmar Lemhagen noted the nordic collaboration is mostly founded on misunderstandings. Having a decent understanding of written scandinavian and spoken swedish, about 70% of spoken norwegian, 85% of spoken faroese, all of the Icelandic and most of the english, while none of the spoken danish, made discussions a very interesting terrain to cover. It was well nigh impossible to know what had been said, what had been covered and what had been discarded – and yet the discussion wielded ideas from somewhere, bits and pieces that form some sort of chaotic structure that is far from meaningless, one that is rather impregnating, in the same way as half-finished ideas can generate millions of finished (or half-finished) ideas, whereas a finished idea is just that.

Paal Bjelke Andersen noted in an article at the communal blog for the seminar (http://publicering.blogspot.com/2007/05/kan-vi-slippe-offentligheten.html)

„The languages spoken in the seminar-room were Norwegian, Swedish, Finland-Swedish, Danish and English. And Norwegian with a French-British accent, Swedish with an Icelandic accent, Swedish with a Finnish accent and Danish with a Faroese accent. And English with a Norwegian accent, English with a Swedish accent, English with a Finnland-Swedish accent, English with a Danish accent, English with a Finnish accent, English with a Finnish accent, English with a Faroese accent, English with a Dutch accent, English with a French-Norwegian accent and semiotic Swedish.“

It is only proper to add to this Icelandic and finnish – even though it wasn’t much. Zoning in and out of this debate was, although admittedly tiresome, an interesting experience. Paal also mentioned to me that he found it interesting to read Icelandic, seeing as there are mutual codes in the two languages, and the codes can be cracked more or less just by looking very hard and thinking very long (something which can’t really be done verbally – unless you’re all the more clever and the speaker talks all the more slowly). The finnish is a game of its own, although even the tiniest of understandings or misunderstandings can be very enjoyable – as I do remember listening for words and word-parts in discussions by Oscar Rossi and Leevi Lehto, even just trying to realize where one word ends and the next begins. It’s a bit like being an infant again, you get to poke at the world in near blindness, trying to figure out how things work and although it all sounds more or less like bababeebeegaga, you get the distinct feeling that there is actually something more there. Oscar and Leevi actually seemed to be communicating, with laughter, frowns and gestures indicating that the words being past between them was some sort of firm ground to stand on, even though for me the same terrain is pure quicksand.

Some weeks ago I was sitting at a café in Helsinki with two finnish poets discussing the whole “writing in english as a second language” thing, that has become more and more popular – there are several blogs in the world for this, books have been published – amongst those Leevi Lehto’s Lake Onega and other poems – and as Leevi has pointed out it may be a way for non-english speakers of gaining the upper hand on english-speaking constraintual super-poets like Christian Bök, which would otherwise be unavailable to those merely schooled in their native languages, spoken by few and hereto stretched by next to none (whereas english has the benefits of having been fucked over so often, and by so many people for so many different reasons, that experimenting with it often seems like the equivalent of surrogating wild and sweaty sex with standing naked in a field letting the warm breeze arouse you – it’s not that it’s not nice, it’s just not the same).

Of course although Christian could not learn to speak english as a second language, he could learn how to speak finnish as a second language – but there really is no language in the world that can compete with english, it’s the only one with proper momentum, and perhaps especially english as a second language.

Reenter: Experimental poetry. Sitting at said café, discussing the niceties of actually having a common culture with the international avant-garde, post-avant, experimental, radical writing, language whaddyawannacallit, it also dawned on me that the need to fuck over our own languages is imminent. Well, it’s either that or jumping ship completely, somehow. Let’s say I feel aroused by the idea of fucking over Icelandic. Let’s say I’m really, really aroused. It may hardly get through to anyone interested in it – seeing as the interest for such things is rather limited with only 300 thousand possible readers – and it may even be enough to induce interest in less then seven people, which again according to Leevi Lehto is the prerequisite for changing the conscience of the masses. The size alone makes Icelandic a damn fine upper hand.

Then again, this is also a certain disability: The groundwork for destruction, the methodical planting of bombs along the frontwalls of nouns and windows of adjectives – pardon my metaphorizing – has not been done, and the destruction of a language is no small feat.

It needs to be said that when I say destruction I mean it in the most creative sense. As the crumbling of a house creates a field of interesting rubble, as taking down a tree lamppost leaves you with a nice log for bonfires and an electrical light lying on the ground next to it.

There is very little in Iceland that could be called an avant-garde tradition – if that is indeed not a contradiction in terms. Experimental writing has been limited to a few groups or individuals taking small detours that have ended in deadends only to be (more or less) forgotten about. A contemporary example would be the Medúsa group – one of the founding members of which was Sjón, who received the Nordic Literature Prize in 2005. An experimental group of late surrealist poets and artists whose work is very hard to come by, outside the national library in Reykjavík. I have in fact, although being at least mildly interested, not seen much of it at all. The other members of Medúsa have, as writers, mostly been forgotten about – including the poet Jóhamar (http://www.johamar.blog.is/blog/klamsida_johamars/), who remains an experimental writer somewhere in the invisible outbacks of Icelandic literature.

As much as one might find it near-kitschy to canonize and anthologize avant-garde poetry, being interested in it in a society that doesn’t canonize or anthologize it isn’t particularly much fun. For one thing it makes continuation of experimental writing seem less plausible – the tradition is elsewhere, experimentation doesn’t have a tradition (which is probably a lie – most contemporary experimental poets I know get turned on by the experimental poets of the bygones, most of them read anthologies wet& wild, hot&bothered with flaming hard-ons).

It’s hard for me to say how much of this, to which extent and in which areas, these are international concerns, which ones have a home in several countries and which (if any) are Icelandic phenomena, simply because of the rift that divides Icelandic poetry from it’s foreign counterparts, the pervading lack of interest in foreign poetry in Iceland – although there are individuals interested, the poetry-culture as such, could more or less not care less – which means, for instance, that very little is written about foreign poetry and, outside of Whitman and such gargantuously canonized figures, foreign poetry isn’t found in Icelandic bookstores, and even then, I would dare to estimate that foreign poetry for sale in all of Iceland would not reach 3 shelf-metres.

Published on my english blog, www.illiteration.blogspot.com and later at www.nypoesi.net.

Nýhil and Tíu þúsund tregawött

Mulling over what would be appropriate use of these given 15 minutes I wrote an entirely different segment called „the importance of destroying a language (of one’s own)“, which I intended to read here, now, as I am reading this, the segment I wrote when displeased with my first segment. The first segment was mostly about uniformism in language, in the name of lingual protection – the eternal struggle Icelanders are faced with: Let not the language slip away, or we will end up speaking like our brethren in Scandinavia – some sort of broken pidgin Icelandic that noone in his right mind would ever consider for poetry, let alone anything else.

After sleeping on this I decided to relay a different message, one of hope and possibility, instead of fascism and despair.

It was about 7 years ago that the artgroup Nýhil was founded by myself and poet, film-maker and philosopher Haukur Már Helgason, on a quiet street-corner in Reykjavík. To begin with it was nothing but a name that we decided to use as a common label. In the summer of 2002 the first book, my first book, Heimsendapestir, was published. It was a cheap affair, 160 copies that cost less than 300 Euros to produce, with the help and discount of some valiant artists and printers. And even though the following products would not all be this cheap, a path had been chosen: cheap but as beautiful as limited means could afford – a reasonable enough conclusion.
In the beginning all costs were paid by the poet himself or herself, but we would supply cheap print-deals, free layout, free cover design, and edit eachothers works. But now I am getting ahead of myself: First we moved to Berlin, that is to say the only members of Nýhil at the time, Haukur and I.

In Berlin we were both supposed to be doing something else but life started to revolve around literature – we started holding monthly poetry-parties in a small place called Versuchstation in Prenzlauer Berg. The idea was quite simply to invite our friends to join us for live music, poetry and whatever came to mind – we took turns running the bar, which paid for the rent. We wanted to make poetry as exciting as we thought it was, as instantaneous, thought-out, chaotic and structured as we longed for it to be. In short, we wanted poetry to be all it could be. And it worked – those were some of the best parties and readings I’ve attended in my life.
When the winter came to an end, we had both finished manuscripts for new poetry books, and our lease for Versuchstation was broken – the parties were evidently not meant to become that wild, and the neighbours didn’t like it – this wasn’t their idea of poetry readings, nor was it, indeed, meant to be.

Meanwhile a new member of Nýhil, film-maker Grímur Hákonarson, was planning a venture of his own. Having visited Berlin in the winter and witnessed and participated in one of the poetry parties, he sought out grants to tour Iceland – a travelling circus of poets and other artists. When we came home in the spring of 2003, all had been arranged, except we needed to fill all the cars. So we wrote out a list of favorite young poets and invited them along. The people that went on this trip, that was wildly successful in some places and rather more mildly successful in others, are mostly the core members of Nýhil today, as well as some others that have joined in midway.

In the winter that followed we published our first essay collection, in a series called Afbækur (debooks), Af stríði (about war). Two more have been published, About us in 2004, and About poetry in 2005. The idea is to deal with topics through both critical essays and art. Several more debooks are in the making, including About theatre and About learning.

In the summer of 2005 we held our very first international poetry festival, and in november of last year, we held the second. Guests included Leevi Lehto, Christian Bök, Kenneth Goldsmith, Anna Hallberg, Jörgen Gassilewski, Katie Degentesh, Catharina Gripenberg, Lone Hörslev, Matti Pentikainen, Derek Beaulieu, Jane Thompson, Billy Childish, Jesse Ball and Gunnar Wærness – with several dozens of Icelandic artists participating as well, mostly poets and musicians – we still have a rule of breaking up the poetry readings with music, so the poetry-parties, of which there are two at the festival, usually last about 6 to 7 hours. The third and fourth festivals are in the pipelines.

In 2005 we also launched the series Norrænar bókmenntir (Nordic Literature), 9 poetry books published in the span of about 7 months, by various authors, that was mostly sold through subscriptions.

Last year we held a poetry competition entitled „the icelandic championship in awful poetry“ – where poets struggled to write the worst poetry imaginable. We got support from the media – Iceland’s biggest newspaper Morgunblaðið, printed interesting poems with declarations from the panel of judges, for three consecutive days, and then the three winning poems. The award ceremony was held live on the biggest magazine-tv-show on the Icelandic state television. Now we are planning „the icelandic championship in other people’s poetry“ – which will feature poetic remixes of texts. This is inspired by the book Handsprengja í morgunsárið (A hand grenade in the morning) which features translations of poems from various foreign ill-doers, such as Radovan Karadzic, Ronald Reagan and Osama bin Laden, as well as text-remixes from articles of Icelandic politicians.

For about one year, Nýhil has run a small poetry bookstore, within the Bad Taste Records store in Reykjavík, which mostly features Nýhil products, and the few foreign titles that we’ve been able to afford.

Besides poetry, Nýhil has published four novels, 2 noise DVD’s, T-shirts, a sportsbag, a CD with readings of Allen Ginsberg translations, and a photocopied four page biography of an icelandic liberalist idealist and biographer, that incidentally, at about 10 swedish kroner, was the bestselling biography in Iceland last christmas – the proceeds were given to charity.
Most members of Nýhil also publish with other, more commercially viable publishing houses.

The poetry webzine Tíu þúsund tregawött (www.tregawott.net) was founded a little over a year ago, and half the editorship is in the hands of members of Nýhil. Since then it has published 59 icelandic poems, 17 articles, 14 reviews, 39 found poems, 21 foreign poems in the original language (mostly readings, visual poems or videos) and 47 translations. It was founded for the same reason as the poetry festival – that is to say, mostly to be a gateway to some sort of foreign experimental writing, seeing as those connections have been scarce in Iceland in the past. There are five people on the board of editors, and like bloggers we put up individual posts instead of entire issues. Indeed, seeing as the board of editors is HTML-blind, the zine started as a blogspot blog – but later we got a web-designer to do a proper page for us, for free.
Most of what has been done by Nýhil and Tíu þúsund tregawött has indeed been possible because of people’s willingness to work for free, since our income from selling books is minimal, and most of the cost comes from either our own pockets or government and private grants. The idea that drives us on is the same sort of determinist idea that plagues small-town people – like myself, coming from a town of 3000 people in the northwest of Iceland – that if you don’t do it yourself, noone will. It is pointless to wait until somebody spoon-feeds you culture, anything worth witnessing is worth seeking out, and in most cases it needs to be sought out. It lies on the internet, hiding behind bookshelfs in libraries, in the heads of those seeking out similar things as yourself – and precisely for this reason the poetry festival has been very influential within the icelandic poetry scene, as younger poets have become more prone to experiment, to break out from the structures of language that is seemingly called „good“ or „proper“ for literature in Iceland – Icelandic poetry has been, in many ways since the middle of the last century, with a few exceptions, increasingly homogenic, increasingly incestuously imitative and, sad to say, increasingly bad. Many poetry books published in Iceland today are like photocopies of photocopied 1950’s poetry, bound as if they were new books – which would somehow be a nice project, if it was intentional and admitted.

What ties the members of Nýhil together as a group is not necessarily a shared aesthetic, as much as it is an opposition to the ruling aesthetic of our small country – which governs the big publishing houses who ordain poets, governs the ideas about poetry (which is snobbish in Iceland), governs the education system and therefore governs the ideas of most young poets. Instead of writing poetry, tackling language, metaphor and madness, they tend to „make like a poet“ – putting together sentences that sound like something they once heard in a poem.

Written for and read aloud at the Alternative publishing / Literary innovation seminar in Biskops Arnö may 2007.

A brief history of nýhilism: Felix culpa

I

If a Lorentzian spacetime contains a compact region Ω, and if the topology of Ω is of the form Ω ~ R x Σ, where Σ is a three-manifold of nontrivial topology, whose boundary has topology of the form dΣ ~ S², and if furthermore the hypersurfaces Σ are all spacelike, then the region Ω contains a quasipermanent intra-universe wormhole.[1]

When one tries to speak of poetry one usually starts by making a really big circle, a really really big circle the engulfs the entire universe. When one actually starts mouthing the words that will – if god and effort allow - become one’s eternal speech about poetry (and therefore everything else) one finds that the circle has shrunk. The circle is now no more than a dot. The dot, darkbrown like a mole or something of the sort, one realizes, is on the tip of one’s own nose. This, unlike the words that opened this my eternal speech about poetry (and therefore everything else) is not merely a theory. This is the god’s honest truth.

Sitting on the edge of my bed a few weeks, days, minutes or seconds ago (depending on who you find it proper to believe in these matters) I noticed something on the tip of my nose and on the unfocused plateau in front of it I started marvelling at the accomplishments brought to life by my friends, my close acquaintances, my relatives and, oh yes indeed, by myself.

By some astonishing coincidence this was the same time as I started writing this piece. My eternal speech about poetry (and therefore everything else) – cleverly subtitled: The unspoken facts.

(It shall be noted, and probably has already been noted by the more clever of readers, that this essay, rant, or what you want to call it, is not at all entitled eternal anything or the other, and it certainly is not subtitled).

I don’t remember what it was that I promised Kim [Simonsen, editor of OUTSIDERmagasin. auth.], but it must’ve had something to do with literature. Very probably poetry, and I am almost positive icelandic poetry is what I promised to write about. Oh, the late Sigfús Daðason! The marvels of the late Dagur Sigurðarson! The late Einar Ben, late Davíð Stefánsson, late Egill Skallagrímsson, late Tómas Guðmundsson! Ahhh… one’s heart throbs with joy at the infinite beauty and bleh bleh.

Please, I don’t mean no disrespect. As of late though, I’ve found an increasing desire to dismiss the late, as being a little less than timely. The circle is closing in. We’re not crossing the creek to get water, not this time. We don’t have time, I am in a hurry. Please.

II

So Nýhil.

A few years back I was standing on a streetcorner in Reykjavik. It was a great winter of much poverty in the circles I was circulating in, and me and a friend of mine, a poet with prematurely greying hair and a knack for walking holes into his shoes in a matter of days, were sharing our last cigarette in a quiet winter still. It might have been tuesday, and I think it was around 4 in the morning.
In the night.

We had just shared a beautiful late dinner of rice and soy sauce, a treat that we had grown bizzarely acustomed to.

And there it was. Suddenly, as if it had crashed on top of our heads: an idea as beautifully upheaving and destructive as if Orville and Wilbur had taken off in a Concorde supersonic transport (crashing or soaring, one or the other, take your pick).

After jumping up and down to display our joy and amazement for a few seconds, minutes, days or weeks (depending on who tells the story) we realized that the idea, like we’ve realized since goes for all ideas worth anything, was naught but a name.

The name was, it goes without saying: Nýhil.

III

As in nihil: nothing. As in vox et praetera nihil: voice and nothing more. As in aut Caeser aut nihil: Either a Caeser or nothing. As in nihil obstat: Nothing obstructs.

And as in nihilism: A doctrine that denies any objective ground of truth and especially of moral truths.[2] A wise man once said that nihilism was the black hole of philosophy. A wiser statement yet would be that nihilism is the black hole of poetry.

The nihilists of old went down the blackhole to stay there, with rotting teeth and pathetic revolutions that somehow never got farther than a shot in the foot. When the nihilist says: nothing matters so I might as well rape and pillage. The nýhilist asks: if nothing matters than why should I bother with raping and pillaging? They say buddhism is nihilism with a smile. Nýhilism is nihilism with a ‘ý’.

Ný. It’s the age-old prefix for new, as I guess most nordic readers have already guessed.

IV

This is where we start getting closer to the point. The circle keeps closing in and the spot on my nose is itching with glee. The black hole has a theoretical brother known as the worm hole. The name is derived from an analogy that a worm crawling over any surface will not circumvent an apple to get to the other side. The worm will dig through it, and therefore get to the other side much quicker than otherwise thought possible. Going down the black hole you might reappear somewhere else:

Different types of black holes have differently shaped singularities: in a stationary black hole it is a point, in a rotating black hole it is a ring. If you passed through the center of the ring without touching the ring singularity itself, the mathematics predicts you will come out somewhere else and you cannot return. This is the basis of the wormhole idea. However the mathematics gives no indication of where (or when) that somewhere else is, and no way to control or select it yourself.[3]

Apples and worms: Does anyone recall the symbolism?

“You will not surely die,” the serpent said to the woman. “For God knows that when you eat of it your eyes will be opened, and you will be like God”.[4]

Yet, much like in the apple, there’s a hole in the story – there grew no apples in the Middle East. Which is hardly a great matter for anyone godlike, for anyone that has the wisdom to not circumvent the apple (malum in latin; evil is malus) but to go straight through. From one side to the other, laughing, in an action of non-action known as wu-wei within the Tao – in the old texts they compare it to moving through water. But enough of that.

What was the first thing the Lord asked, what was the first question to form on the lips (or not-lips) of God Almighty after his children betrayed him?

The Lord God called to the man, “Where are you?”[5]

Man had dug through the apple and was long gone.

V

Nýhil is deliberately hard to define. For one thing noone really knows who belongs to it. It’s been claimed that anyone that has done anything in the name of Nýhil in the two weeks preceding anyone’s claim that anyone else is a nýhilist is in fact a nýhilist. If more than two weeks have passed, supposedly that individual (poet, artist, athlete, patron-of-the-arts, etc.) is something completely different.

Anyone that does belong to Nýhil (if anyone really does) can claim whatever they like about Nýhil. Manifestos have been written and forgotten, remembered and rewritten only to be deemed utter nonsense. The plan is perhaps not so much to make a symbolic gesture towards the ambiguity of truth, as much as it is to achieve contradiction, along with all the friction and movement that such an accomplishment brings. That’s how it happens that a society of not really anyone, with noone in charge, a worthless army of fools any way you look at it, has published around 20 poetry books, 4 essay collections, 2 DVD’s, a novel and a CD, produced four short films, a sportsbag, three instruments, while travelling the country for readings, holding a two-day international poetry festival in Reykjavik, and will soon open a bookstore in Reykjavik with an emphasis on underground art and poetry. During this entire time (about four years) people belonging (or not belonging) to Nýhil have continued publishing poetry books, novels, and translations with other more pristine publishing houses.

VI

Poetry is thought for those that deem it worthless. Good poetry comes from those that loathe poetry with a greater fervour than your average reader can possibly muster. There’s probably a point in explaining it, but I’ve lost sight of it. But my faith remains as firm as ever.

[1] Lorentzian Wormholes; Matt Visser.
[2] One of a few definitions in the Merriem-Websters dictionary.
[3] http://en.wikipedia.org/wiki/Black_holes#Black_hole_FAQ
[4] Genesis 3:4.
[5] Genesis 3:8.

First published in english in canadian magazine filling Station. Previously published in faroese translation in the faroese magazine OutsiderMagasin.

Knappur reiðilestur:

Norðurlandameistarinn í bókmenntum er ekki til sölu!

Norðurlandameistari í bókmenntum í fyrra var ljóðskáldið Göran Sonnevi, eftir að hafa verið tilnefndur fimm sinnum áður um ævina, og fékk hann verðlaunin fyrir bókina Oceanen. Ég er nýbúinn að festa kaup á bókinni Mál; Verkfæri; Eldur sem gefin var út fyrir 20 árum í þýðingu Sigurðar Á. Friðþjófssonar, sem virðist afbragð – keypti hana notaða á Haraldi íkorna, þeirri yndislegu vefbókaverslun. Auk þessarar bókar hefur Thor Vilhjálmsson þýtt ljóðið Um stríðið í Víetnam eftir Sonnevi, sem samkvæmt stuttum formála í Mál; Verkfæri; Eldur er eitthvert mest umrótsvaldandi ljóð sem skrifað hefur verið í „nágrannalöndunum“ - og því nánast gerðir skórnir að Svíþjóð sé velferðarríki sökum útkomu þessa ljóðs. Það kom út í Birtingi árið 1966.

Samkvæmt Gegni er Mál; Verkfæri; Eldur eina bókin eftir Göran Sonnevi sem hefur verið þýdd. Hún er að auki bara brot úr verkum hans, eins konar lítið sýnishorn af skáldinu. Samnefnd bók á sænsku er tæplega 350 blaðsíður á sænsku, en 90 síður á íslensku, og svo er víst ekki nema hluti hennar úr orginalnum, að því ég best fæ skilið. Engu að síður góð bók, á íslensku.

Ég prófaði að leita að Göran Sonnevi á vefbókaverslununum Eymundsson.is, baekur.is og boksala.is, án árangurs. Norðurlandameistarinn í bókmenntum er ekki til sölu.

Oceanen, bókin sem Sonnevi fékk bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir, er til í tveimur eintökum á bókasöfnum á Íslandi, að því er Gegnir upplýsir mig. Þau eru bæði inni, ef einhvern sænsksprokligan langar að skjótast eftir þeim. Á Aðalsafni Borgarbókasafnsins, og Kringlusafni.

Það er fjarska lítið um að íslensk ljóðskáld leiti eftir erlendum skáldsskap. Þetta er einfaldlega staðreynd. Ef það væri áhugi meðal íslenskra ljóðskálda, sem eru jú þrátt fyrir allt og allt helvíti mörg, þá væri ljóðabókahillan í kjallara Máls og menningar ekki jafn lítil og raun ber vitni, og þar væri ekki bara að finna Wordsworth og Whitman, Shakespeare og í besta falli Ginsberg. Þá væri búið að þýða Sjóinn eftir Göran Sonnevi (og ef Íslendingar kynnu að þýða yrði heitið einmitt: Sjórinn en ekki: Hafið).

Það sjálfsagðasta af öllu sjálfsögðu er að gefnar séu út þýðingar þeirra bóka sem hljóta Norðurlandabikarinn. Er hægt að búast við að nokkuð annað sé gert, ef það er ekki gert? Hvað varð um bókmenntalegan metnað á þessu landi? Var hann nokkurn tímann þarna - er ansvítans bókmenntaþjóðin ekkert nema naflaglápandi hálfbjánar? Óviðbjargandi - af því skáldin eru löt og útgefendurnir horfa í ekkert nema peninginn? (kunna ekki að selja bækur? - hvar er nóbelsverðlaunahafinn í bóksölu?)

Hefur Haustmyrkrið yfir mér eftir Snorra Hjartarson ekki verið þýdd á skandinaivísku sprokin? Að sjálfshelvítissögðu! Hún er m.a.s. til á færeysku. Færeyingar hafa einu sinni fengið allan prísinn (Heinesen mátti deila honum með Olof Lagercrantz), og það var þegar Rói Paturson fékk hann fyrir yrkingasavnið Líkasum. Hún er ekki til á íslensku.

Ég er ekki hrifinn af hugtakinu þjóð - við skulum því segja að íslenska málsamfélagið megi skammast sín.

Hér að neðan má sjá lista yfir þá höfunda sem hafa unnið bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir ljóðabækur, og hvaða þýðingar hafa verið gerðar á verkum þeirra. Á listanum er mest stingandi að ekki stafur virðist hafa verið þýddur af verkum Evu Ström eða Karl Vennberg. Aðrir höfundar eiga einhverjar þýðingar, en að því er ég fæ best séð hefur einungis ein ljóðabók sem unnið hefur til þessara verðlauna verið þýdd í heild sinni, en það er För levande och doda eftir Tomas Tranströmer sem Njörður P. Njarðvík þýddi strax í kjölfar þess að verðlaunin voru veitt. Ljóðin úr þeirri bók birtust ásamt fleirum í bókinni Tré og himinn.

Höfundar og íslenskar þýðingar (eftir því sem næst verður komist)

2006 Göran Sonnevi, Svíþjóð: Oceanen
Eins og áður segir, ekki til nema eitt ljóð og þýðingar á gömlum ljóðum.

2003 Eva Ström, Svíþjóð: Revbensstäderna
Ekki til í þýðingu. Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir virðist hafa skrifað um hana fyrir Veru.

2000 Henrik Nordbrandt, Danmörk: Drømmebroer
Hjörtur Pálsson hefur þýtt hann, bókin Hvert sem við förum, kom út 1988. Í henni eru augljóslega engin ljóð úr Draumabrúm.

1998 Tua Forsström, Finnland: Efter att ha tilbringat natt bland hästar
Eyvindur Pétur Eiríksson þýddi 5 ljóð eftir hana, birtust árið 1995 í Jóni frá Bægisá. Aftur er verðlaunabókin ekki til.

1991 Nils-Aslak Valkeapää, Finnland: Beaivi, Áhčážan (á samísku)
Til tvær bækur, Þannig líða dagarnir frá 1983 og Víðernin í brjósti mér frá 2003. Einar Bragi þýddi báðar. Geri ráð fyrir að sú síðari hafi eitthvað með verðlaunabókina að gera, en get ekki séð í gegnum þennan titil, og á ekki bókina.

1990 Tomas Tranströmer, Svíþjóð: För levande och döda
Til nokkuð af stökum ljóðaþýðingum, og bækurnar Sorgargondóll og fleiri ljóð (Ingibjörg Haralds), Svart Póstkort (Pjetur Hafstein Lárusson), Lissabon (PHL), Íslenskur stormur (PHL), og Tré og himinn (Njörður P. Njarðvík). Í þeirri síðastnefndu er að finna ljóð úr verðlaunabókinni, og kom hún út sama ár og bókin hlaut bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs, 1990.

1986 Rói R. Patursson, Færeyjar: Líkasum
Ein bók – Á alfaravegi, frá 1976. 40 blaðsíður. Líkasum er ekki til í þýðingu.

1981 Snorri Hjartarson, Ísland: Hauströkkrið yfir mér
Augljóslega til á íslensku. Einnig til á öllum öðrum norðurlandamálum, þ.m.t. færeysku.

1977 Bo Carpelan, Finnland: I de mörke rummen, i de ljusa
Njörður P. Njarðvík þýddi bókina Ferð yfir þögul vötn, sem kom út árið 1987. Nokkrar skáldsögur hafa verið þýddar.

1976 Ólafur Jóhann Sigurðsson, Ísland: Að laufferjum og brunnum
Til á dönsku, norsku og ensku.

1972 Karl Vennberg, Svíþjóð: Sju ord på tunnelbanan
Ekki til stafur á íslensku.

1966 Gunnar Ekelöf, Svíþjóð: Dîwân över fursten av Emgión
Því nóttin kemur, í þýðingu Pjeturs Hafstein Lárussonar – auk stakra þýðinga í söfnum og ritum (allar sýnist mér frá Jóhanni Hjálmarssyni).

Birtist fyrst á Tíu þúsund tregawöttum.

Andlitslaus börn

– um Takk, mamma mín eftir Þorstein Joð

Það þjónar engum tilgangi að segja að bókin Takk, mamma mín, eftir Þorstein Joð, sé ekki ljóðabók. Fremst í henni segir að hún sé „minningabók“, en því er hvergi haldið fram hún sé ekki ljóðabók. Og við ætlum svo sannarleg a ekki að fara að byrja á slíkri fásinnu hér. Það væri algerlega út í hött.

Ljóðin í bókinni eru ljósmyndir, ljósrit, prósar, vélrituð samtöl, það er meira að segja lag í þessari bók, sem er ljóð, það er uppskrift sem er ljóð og loks má nefna að það er auður minnislisti („Til minnis“, stendur og auðar línur að neðan) sem er ljóð. Ljóðin eru minningar um móður skáldsins, jafnvel kveðjur þó ég kalli þær ekki uppgjör (það gerir enginn upp við móður sína, sú skuld er öll manns tilvist). Móðir skáldsins, Ingibjörg Þorsteinsdóttir, var alkóhólisti sem lést úr krabbameini árið 1997, þremur árum áður en bókin er gefin út. Líklega er þessi bók það sem kallað er „krútt“ – þ.e.a.s. hún er einlæg án þess að vera væmin. Hún er meira að segja kaldranalega einlæg á köflum, svoleiðis að brestur í hjörtum og brosviprurnar titra:

„Mamma drakk fyrsta rakspírann minn. Mér finnst einsog sú vonda reynsla, sem var trúlega sínu verri fyrir hana en mig, hafi verið einn af þessum atburðum sem spillti svo mörgu í lífinu okkar.“

Á þessum orðum hefst bókin, ljúfsár minningarljóð um látna móður: „Mamma drakk fyrsta rakspírann minn.“ Ég veit ekki hvort Þorsteinn leitar hins undarlega, sérstaka, í fari móður sinnar við skriftir þessarar bókar – ég veit ekki einu sinni hvort það sem hann segir fer neitt nærri sannleikanum, á síðustu og verstu tímum er erfitt að treysta bókum – annars staðar eru myndir af bókinni Fljúgandi blóm eftir Tómas Guðmundsson, og af henni opinni á ljóðinu „Nú andar næturblær“. Á einni myndinni sjást síðustu línurnar greinilega: „Og innan skamms við yfirgefum leikinn. / Ný æska gengur, sigurdjörf og hreykin, / af sömu blekking blind, í okkar spor. / Og brátt er gleymt við áttum líka vor. // Og þannig skal um eilífð áfram haldið / unz einhverntíma fellur hinzta tjaldið.“ Fyrir neðan myndirnar (sem eru þrjár) segir: „Mamma var hrifin af ljóðum Tómasar Guðmundssonar. En hún las þau aldrei, held ég.“

Allt sem mér dettur í hug að segja um þessa bók eru klisjur sem eiga ekki við hana, heldur aðrar bækur. Ég gæti sagt: „Lágstemmd og ljúfsár“ eða „Átaka- og gáskafullt verk“, og það er allt satt en tungumálið vísar samt meira á Tómas en Þorstein.

Eitt glæsilegasta ljóðið heitir Við Bernhöftsbakarí og ber undirtitilinn (mynd í stað myndar). Á vinstri hlið opnunnar er ljóðið, en á þeirri hægri er gömul, svarthvít ljósmynd af tveimur börnum í tvíburavagni, á gangstétt. Ljóðið er svona:

Þetta er ekki rétta ljósmyndin. Á þeirri mynd, stendur mamma fyrir aftan okkur systkinin í tvíburakerrunni, í svartri kápu með uppsett hár, og brosir fallega framan í ljósmyndarann. Það sem meira er, bakvið hana er auð lóð, og þar reisti pabbi seinna stórt hús og þangað flutti bakaríið úr kjallaranum handan götunnar. Og þessi ljósmynd dregur upp brot af heimsmynd minni, mamma og við, pabbi ekki á myndinni, en samt nálægur, og trúlega ilmur í loftinu af vínarbrauðum í bakaríinu. Góður dagur.“

Hér skiptir máli það sem ekki er. Það sem er ekki, er góður dagur. Fjarvera dagsins góða er grunnstefið sem hljómar í gegnum þessa lýsingu, þó ekki sé að sjá annað á ljósmyndinni sem þó er þarna að börnin uni sér ágætlega. Annað þeirra, líklega Þorsteinn sjálfur, hefur reyndar snúið upp á sig og lítur burt. Hitt barnið er með hnakkann í linsuna. Þannig vantar andlit þeirra, þetta eru andlitslaus börn. Börnin eru léttklædd, berhöfðuð, líklega er veðrið gott. Mamma og pabbi bæði fjarverandi, en einhver tekur myndina.

Þorsteinn hefur skrifað upp símtöl við móður sína árið sem hún dó. Í bókinni birtast þau vélrituð og íkrotuð. Á sumum stöðum hefur verið krotað alveg yfir það sem upprunalega stóð og í stað þess skrifað eitthvað eins og „Hún hlær“. En hló hún? Og ef hún hló ekki, hvað gerði hún þá?

Ingibjörg er að deyja þegar hún spjallar við son sinn í símann, en líkt og innrás raunveruleikans er dauðinn ekki rómantískur heldur hversdagslegur:

„Maður hefur áhyggjur af þér? [Maður, segi ég, af hverju segi ég ekki: Ég hef áhyggjur af þér mamma?]

Vertu ekki að hafa áhyggjur elskan, það er ekkert við þessu að gera.
Nei, þetta er allt hálf vonlaust.
Já mér finnst það líka, mér finnst þetta hálf vonleysislegt, en það er ekkert að marka það?
Af hverju segir þú það mamma?
Ég er svo mikil óhemja.“

Textinn er raunverulegur, en það er einhver „undirliggjandi harmur“ (myndi ég segja ef það væri ekki svona hlaðið öðrum bókum, öðrum vísunum) í honum sem veitir honum fegurð, og jafnvel já, rómantík.

Dómurinn birtist fyrst á Tíu þúsund tregawöttum.

Súr ljóð í hádeginu og þegiðu á kvöldin

Það er svo sannarlega ekki á hverjum degi sem maður er ásakaður um að tyggja með opinn munninn á síðum fjölmiðla, en svo virðist sem ljóðskáldið Kristian Guttesen hafi gert nákvæmlega það í grein sinni, Borðaði ég kvöldmat í gær, sem birtist á Kistunni á dögunum. Þar segir meðal annars: „Eiríkur Örn Norðdahl, ljóðskáld, blaðamaður og ritstjóri, hefur þungar áhyggjur af gæðastaðli hins íslenska ljóðs. […] Svo virðist sem að öll vondu ljóðin njóti vinsælda og öll röngu skáldin vinni til verðlauna. Í flestum öðrum löndum, nær og fjær, er betur ort en hér og í það heila virðast furðu mörg íslensk ljóð vera „algert rusl“.“

Það er undarlegt að þurfa að standa í því að leiðrétta ólæsi annarra á síðum fjölmiðla, og enn undarlegra að ólæsi þeirra snúist um túlkun á einhverjum smekksatriðum mínum, hvaða ljóð mér þyki góð og hver mér þyki síðri. Að einhver sjái sér ástæðu til að kvarta undan því að maður sé kræsinn – ég er nú ekki gjarn á að moka sandi upp í píkuna á mér sjálfur en þetta fær mig til að standa á öndinni af heilagri vandlætingu.

Og já, ég er kræsinn. Mér er alls ekki sama um hvað ég læt ofan í mig, og það væri fáránlegt af mér að ætla að réttlæta það nokkuð. Ég hef svo sem ekkert legið á þeirri skoðun minni að mér þyki stærstur hluti íslenskrar ljóðhefðar íhaldssamur og huglaus, en það er hins vegar fjarri satt sem Kristian heldur fram að ég sé haldinn einhvers konar hamslausu hatri á íslenskri ljóðlist og dýrki bara það sem gerist „í útlöndum“.

Reyndar er rétt að taka eitt millistopp hérna – í heiminum eru 6 milljarðar manna. Þar af eru Íslendingar 300 þúsund. Útlendingar (og þ.a.l. útlönd) eru restin. Þetta eru ekki sambærilegar stærðir. Það er gott að minnast þess að í öðrum löndum býr jafnan mun fleira fólk en á Íslandi, jafnvel margar milljónir manna! Í stökum borgum!

300 þúsund manna samfélag er alveg í það allra minnsta til að reka nokkra menningu, og á stundum er það beinlínis ómögulegt. Við eigum ekki einu sinni almennilegar orðabækur fyrir mörg stærstu tungumál heimsins. Að reka menningu er einfaldlega verkefni sem er fjarska frekt á fólk og vinnustundir, og þó við megum alveg klappa okkur á bakið annað veifið er okkur enginn akkur í því að hreykja okkur yfir alla aðra í heiminum.

Ég hef hins vegar aldrei haldið því fram að öll ljóðlist erlendis sé eitthvað voða spes. Yfir slíkt er í fyrsta lagi engin leið að hafa nokkra yfirsýn, og í öðru lagi er ég mér fyllilega meðvitaður um að ljóðlistin er listgrein sem laðar ekki síst til sín þá metnaðarlausu og lötu – ef þú nennir ekki á skólabekk, tímir ekki að kaupa þér hljóðfæri, nennir ekki að skrifa langa texta, en langar samt að vera listamaður þá geristu að sjálfsögðu ljóðskáld. Kríterían er engin, virðingin er nokkur en áhuginn er nægilega lítill til að það kunna fæstir að skilja á milli þess sem er gott og þess sem svo sannarlega er það ekki. Og þetta er alþjóðlegt ástand, það fer ekkert á milli mála. Hins vegar eru nokkrar blómlegar senur í heiminum, annað væri auðvitað fáránlegt. Ég veit ekkert um ljóðlist í Búlgaríu eða Angóla, eða í flestum löndum heimsins, en ég hef prísað nokkrar senur, meðal annars í Finnlandi, Svíþjóð, Kanada og Bandaríkjunum.

Kristian ásakar mig um að sitja sífellt við og kvarta, um að hafa aldrei neitt jákvætt að segja um íslenska ljóðlist. Þetta segir hann koma fram á bloggsíðunni minni, og sérstaklega hafi borið á því á undanförnum vikum. Ég þóttist ekki beinlínis kannast við þetta og renndi yfir þá daga sem liðnir eru af janúarmánuði. Í ljós kemur að ég hef síðan nýtt ár rann upp talað fallega um ljóð eftirtalinna ljóðskálda:

Guðbergur Bergsson
Ingibjörg Haraldsdóttir
Þorsteinn Guðmundsson
Eyrún Edda Hjörleifsdóttir
Örn Úlfar Sævarsson
Skúli Þórðarson
Leevi Lehto
Christian Bök
bpNichol
Sharon Mesmer
Jeff Derksen
Marko Niemi
Þorsteinn Joð
Shanna Compton
Damian Lopes
Stephen Cain
Daniel Scott Tysdal
Anton Helgi Jónsson
Óttar Martin Norðfjörð
Silvía Nótt
Magnús Pálsson
Maríó Múskat
Steinar Bragi
Ófeigur Sigurðsson
Jóhamar

Þetta eru 27 ljóðskáld. Þar af eru 15 íslensk, 2 finnsk, 1 norskt, 7 kanadísk, og tvö bandarísk. 27 skáld! Það var annað fínt ljóð, eftir Val Brynjar – og þar með eru skáldin sem ég hef dásamað í mánuðinum, á 22 dögum, orðin 28 talsins. Á æskuheimili Kristians Guttesen var lögð mikil áhersla á að menn töluðu ekki með opinn munninn og að þeir leifðu ekki mat – þetta er líkingamálið sem Kristian notar til að ræða smekk minn á ljóðum (ég verð að koma því enn einu sinni að hvað mér finnst yfirnáttúrulega fáránlegt að skrifa greinar um það hvað mér finnst almennt um ljóðlist – ég biðst undan þessu í framtíðinni, takk). Það er auðvitað út í hött að halda því fram að manni beri skylda til að klára bækur – að lesi maður ekki lélega ljóðabók upp til agna, og kunni vel að meta, muni hún bíða eftir manni við morgunverðarborðið.

„Þú færð ekkert annað að lesa fyrr en þú ert búinn með Mótmæli með þátttöku!“
Og barnið bara grætur: „Ég vil ekki lesa þessa ömurlegu bók, hún er ógeðsleg!“

Á mínu æskuheimili var lögð ríkari áhersla á að maður lærði að lesa og hugsa. Að maður gæti velt hlutunum fyrir sér og tekið sjálfstæðar ákvarðanir, myndað sér sjálfstæðar skoðanir – að maður kyngdi ekki hverju sem er, svo notað sé myndmál Kristians. Á mínu æskuheimili þótti líka dónaskapur að gera öðrum upp skoðanir og leggja þeim orð í munn. Kristian ólst upp á heimili þar sem var harðbannað að tala á matmálstímum. Mín fjölskylda nær einmitt hæstu flugi á matmálstímum þar sem tekist er á um málefni dagsins, bölsótast og andskotast, hlegið og glaðst, skylmst og sæst yfir matarbitunum. Mér hefur alltaf þótt vænt um þetta, og ætla svo sannarlega ekki að fara að biðjast afsökunar á því.

Greinin birtist fyrst á Kistunni árið 2007.

Hvernig svarar maður Þorsteini frá Hamri?

- eða vandinn að hafa ekki efni á Meira en mynd og grunur

Þú kaupir þér ekki nagla
til að krossfesta sálir –
þú þarft einúngis
að hnykkja rétt á orðunum.[1]

Ég hafði ekki haldið niðri matarbita í tæpan sólarhring þegar ég fékk smáskilaboð frá móður minni. Síminn pípti: „Líttu í Lesbók Mbl!“ Ég tíndi til einhverjar nálægar spjarir og staulaðist fram í gegnum leifar tveggja daga gamals matarboðs, niður brakandi tréstiga Öldunnar á eigin brakandi mjöðmum. Morgunblaðið var komið.

„Ég hef ekki heyrt öðru fleygt en Eiríkur Örn Norðdahl sé skýrleiksmaður.“ Ekki get ég sagt grein Þorsteins frá Hamri hafi byrjað illa, fyrir mig. Ég las mig í gegnum pistilinn í sótthitakasti og gat einhvern veginn ekki betur séð en ég hefði, kannski í öðru eins óráði, kallað Þorstein frá Hamri „rumpulýð sem aldrei nennir neinu nema láta kjálkamótorana ganga linnulaust“, að hann væri haldinn þeim tendens að stunda „einhvers konar sjálfróun sem [á] fyrst og síðast að eiga sér stað tignarlaust hangandi í sturtuhengjum“ og að hann hafi árum saman litið svo á að list hans sé fyrir hina fáu, eigi að vera fjarlæg og hana eigi ekki að vera hægt að nálgast“.

Í veikindum mínum næsta sólarhringinn starði ég út í þennan dauða sem tveggja daga rúmlega veitir lifandi mönnum og velti fyrir mér þessari ægilegu spurningu: Hvernig svarar maður Þorsteini frá Hamri? Og fylltist satt best að segja nokkru vonleysi gagnvart verkefninu.

Hafandi löngum lagt stund á bægslagang veit ég orðið vel hversu líklegt er að einhver taki honum illa, og enn fremur hef ég lært að það er engu ólíklegra að menn taki honum illa að ósekju. Bægslagangur hefur veraldlega ókosti, en ljóðræna kosti.

Hvað ég var nákvæmlega að hugsa meðan á þessu viðtali stóð man ég varla, ég á ekki lengur heildarhugsanirnar heldur bara svörin, eins og aðrir lesendur, sem veitt voru við einhverjar tilteknar aðstæður á tilteknum tíma. Ég er ekki ósammála sjálfum mér í neinu af því sem ég segi, en ég inniheld mergðir eins og Whitman og aðrir menn, og er þó einungis fær um að finnast eitt í einu. Ég tel enn að Íslendingar séu meira gefnir fyrir að tala en að framkvæma, ég tel enn að íslensk ljóðskáld séu feimin, og á stundum hrokafull, í list sinni og ég tel enn að ljóðabækur stóru forlaganna séu of dýrar. Á meðan ég hef ekki efni á þeim eru þær of dýrar.

Löngu eftir að pestin var runnin út í veður og vind og farin að plaga eitthvað allt annað fólk en sjálfan mig, var ég enn jafn glórulaus um það hvernig maður svarar Þorsteini frá Hamri. Ég fletti honum upp á netinu. Hann hefur fjórum sinnum verið tilnefndur til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs, sagði ég við sjálfan mig og stundi þungan eins og farlama, búkollulaus karlsson. Ekki það ég vilji líkja Þorsteini við tröllskessu, svona til að fyrirbyggja allan frekari misskilning. Þetta virtist allt bara eitthvað svo vonlaust. Ég var kannski ekki ósammála sjálfum mér, en það er líka ólíklegt ég hafi skilið mig á sama hátt og Þorsteinn. Kannski var ég líka ekki alls kostar viss hvað Þorsteinn hafði sagt, kannski skildi ég hann hreinlega ekkert betur en hann mig. Sagði hann mig hafa haldið því fram að þau Ingibjörg létu kjálkamótorana ganga linnulaust? Að þau litu á ljóðlistina sem exklúsíft listform?

Til áréttingar og útskýringar: Þegar ég talaði um rumpulýðinn sem lætur kjálkamótorana ganga linnulaust átti ég einfaldlega við fólk almennt, hvorki meira né minna Þorstein frá Hamri en alla aðra Íslendinga sem ég ekki þekki. Og punkturinn er sá að gríðarlega mikið finnst af fólki sem finnst gaman að gera plön, en minna af fólki sem framfylgir plönum. Þetta hefur ekkert sérstaklega að gera með skáld. Nýhil er viðbragð við framkvæmdaleysi. Nýhil framkvæmir.

Mig grunar hins vegar að það hafi fyrst og síðast verið það sem kom næst sem særði Þorstein.

„Nýhil er ómeðvitað viðbragð við þeim tendensum innan íslenskrar ljóðlistar að hún sé exklúsíft listform, að hún sé einhvers konar sjálfsfróun sem eigi fyrst og síðast að eiga sér stað tignarlaust hangandi í sturtuhengjum. Íslensk ljóðskáld hafa árum ef ekki áratugum saman litið svo á að list þeirra sé fyrir hina fáu, og eigi að vera fjarlæg og hana eigi ekki að vera hægt að nálgast.“

Ég tek kannski fullmikið upp í mig með þessari fullyrðingu. Réttara væri að segja að mér virðist mörg íslensk ljóðskáld líta svo á að list þeirra sé fyrir hina fáu. Þetta fæ ég ekki á tilfinninguna af ljóðunum sjálfum heldur framsetningu þeirra, sem er alltaf að nokkru leyti á ábyrgð skáldanna þó ýmsir aðrir véli þar um. Ég tók sem dæmi í umræddu viðtali að mér þættu nýjar ljóðabækur frá stóru forlögunum almennt alltof dýrar, og nefndi þau Þorstein og Ingibjörgu, einfaldlega vegna þess að ég hef tvisvar snúið dapur heim úr bókaverslun sem ég hafði heimsótt til þess að kaupa mér ljóðabók. Í fyrra skiptið ætlaði ég að kaupa Hvar sem ég verð eftir Ingibjörgu og í það seinna þegar ég hugðist kaupa Meira en mynd og grunur eftir Þorstein. Mér þótti þetta afskaplega ömurleg lífsreynsla; ég þóttist eiga nægan monnípening í vasanum til að geta leyft mér þann munað að kaupa það sem þótti nýjast og heitast árið 2002. En svo var auðvitað ekki. Og ég les ekki ljóðabækur á bókasöfnum, einfaldlega vegna þess að þær fúngera ekki svo fyrir mér að ég lesi þær í gegn og skili þeim aftur út í bæ. Ljóðabækur verður maður að eiga ætli maður á annað borð að kynnast þeim.

Harðkápubækur á fallegum pappír eru fjarska eigulegar, en bækur þurfa ekki að vera mublur þó höfundarnir séu virtir og dáðir. Þannig má fagna framtaki á borð við það sem Óskar Árni Óskarsson og Bragi Ólafsson réðust í með liðsinni Smekkleysu fyrir fáeinum mánuðum að gefa út lítil kver sem hvort kostar 1.290 krónur, nýjar ljóðabækur Bjarts eru á tæplega 1.700 krónur, og þar sem ég nefni Nýhil sem viðbragðið er rétt að geta líka seríunnar Norrænar bókmenntir, þar sem kaupa má 9 ljóðabækur fyrir alls 6.750 kr. Sú upphæð hefði ekki dugað mér fyrir tveimur harðkápuljóðabókum frá Máli og menningu árið 2002.

Þá skilst mér að samningar RSÍ um spilun ljóða í útvarp séu þannig gerðir að útvarpsmenn veigri sér við að hleypa ljóðum í loftið, af ótta við að brenna upp fjárlög heilu þáttana á örfáum mínútum. Og segir mér svo hugur að þennan samning hafi skáldin sjálf samið.

Alla mína ævi hefur verið gengið út frá þeirri forsendu að ljóðið sé dautt, meira að segja þegar fjálglegast er lýst yfir lífi þess, er forsendan þessi dauði: Ljóðið er aldrei einfaldlega lifandi, það er „ekki dautt“. Ég lifði aldrei neina tíð þar sem ljóðlist þótti sjálfsögð, og veit ekki einu sinni hvort hún hefur nokkurn tímann verið til. Mér hefur alla tíð, eða í öllu falli frá því ég fór sjálfur að möndla við skáldskap, þótt þetta alveg gríðarleg vonlaus afstaða. Hverjum sem um er að kenna, skáldum, lesendum, fjölmiðlum, ljóðunum, eða öllum saman.

En maður svarar auðvitað ekki Þorsteini frá Hamri með orðavaðli, tafsi og útskýringum. Maður biðst bara velvirðingar. Mér þykir í raun og sanni miður hafi orð mín valdið honum hugarangri. Þeim var ekki síst ætlað að benda á þann vanda að dýrar bækur eru eðlilega bara fyrir vel sett fólk.

[1][1] Úr ljóðinu Golgata eftir Þorstein frá Hamri, úr bókinni Spjótalög á spegil.

Greinin birtist í Lesbók Morgunblaðsins.

Að vera rithöfundur á Ísafirði

Að vera rithöfundur er, eins og flestir gera sér líklega grein fyrir, frekar einmanaleg iðja sem krefst þess að maður eyði miklum tíma í einrúmi með ekkert sér til dægradvalar nema eigin hugsanir. Og kannski músík, kaffi og sígarettur til að lífga upp á kæfandi félagsskapinn. Eðli málsins samkvæmt er hægt að stunda þessa iðju nokkurn veginn hvar sem er, geti maður lokað sig af með einhvers konar skriffæri. Bækur eru svo gefnar út innan einstakra málsvæða, frekar en til dæmis í stökum bæjarfélögum – líkt og gerist þegar maður heldur myndlistarsýningu, tónleika eða setur á svið leiksýningu. Það er því frekar undarleg hugsun að ætla tengja þessa listgrein mína einum stað – og það staðnum sem maður býr á, staðinn sem ól mann, hvorki meira né minna.

Útlaginn er lífseigt þema í bókmenntasögunni, eða réttara sagt í sögu rithöfunda. Rithöfundurinn sem býr fjarri heimili sínu – James Joyce og Beckett í París, Gunnar Gunnarsson í Danmörku, og þar fram eftir götunum – og mig grunar að það sé algengara en ekki að menn skrifi um staði sem þeir eru kunnugir en búa ekki á. Nálægðin gerir manni starfið að einhverju leyti ómögulegt – auk þess sem sá gjörningur að skrifa um eitthvað vill verða heldur eyðileggjandi ætli maður að sýna veröldinni nokkra sanngirni. Skrif snúast oftar en ekki um einhvers lags afbyggingu, þar sem hlutirnir eru rifnir í sundur og lagðir á borðið eins og klukkuverk, eða blæðandi hjarta, svo greina megi innvolsið, bera boltana og skrúfurnar og skífurnar, æðarnar og hólfin, upp að ljósinu og sjá hvaðan tikkið kemur sem lemur áfram daginn og dagvinnumennina, og heldur fyrir þeim vöku um nætur.

Bókmenntir snúast ekki um að leita lausna – það er varla einu sinni hægt að segja að þær snúist um að skemmta neinum. Því fer nefnilega fjarri að öll mikilvæg bókmenntaverk séu skemmtileg, og rithöfundur sem lætur það eftir sér að predika yfir fólki í bókmenntum sínum hefur valið sér vitlausan starfsvettvang. Bókmenntir eru til þess eins að hluta heiminn í sundur, að bregða upp hugsunum og aðstæðum, heimum og helvítum, til grannskoðunar.

Þetta er ekki sérlega gáfuleg leið til að haga sér gagnvart sínu nánasta umhverfi – því að á meðan lesandinn getur leyft sér að fara í gegnum bók á fáeinum klukkustundum þarf höfundur að búa innan hennar mánuðum og oft árum saman, hann þarf á einhvern hátt að verða lífrænn hluti þess sem hann skrifar um og eiga sér ból í öllum persónum sagna sinna, og hann þarf að feta einstigið milli þess að sýna sögusviði sínu takmarkalausa ást og virðingu, og að sýna því algert miskunnarleysi og, á stundum, botnlausa grimmd. Eigi höfundurinn að lifa af þann tíma sem tekur hann að skrifa heila skáldsögu, án lyfja- og sálfræðimeðferðar, getur hann því ekki látið eftir sér að skrifa um heimili sitt, hann verður að geta litið upp frá vinnunni og gengið inn í annan heim en þann sem býr í blaðsíðunum. Og því skrifa menn jafnan um aðra heima en þeir lifa í þá og þá stundina. Jón Kalman býr á höfuðborgarsvæðinu en skrifar um sveitabæi og þorp; Hallgrímur Helgason skrifar um djammið í Reykjavík þegar hann hættir að stunda það; Rúnar Helgi býr í Garðabæ og skrifar um Ísafjörð; Auður Jónsdóttir býr í Kaupmannahöfn og Barcelona og skrifar um Reykjavík, eða tilbúnar borgir; og fjöldinn allur af höfundum býr einmitt til slíka staði, heimatilbúnar veraldir þar sem hægt er að leyfa sér ýmislegt sem leyfist ekki í meðferð raunverulegra staða, að ég tali ekki um meðferð persóna sem eiga sér sterkar fyrirmyndir í raunveruleikanum.

Þessi greining kemur öll eftir á, eins og allar greiningar – og líkt og gildir um allar alhæfingar er ekki nema svo og svo mikið til í henni. Þeir eru svo sannarlega til sem ráðast í það verk að sundurbúta sitt nánasta umhverfi, og sumir höfundar eru svo stórir að það er vart hægt að tala um þá öðruvísi en sem íbúa jarðkringlunnar allrar – þannig hjálpar það ekki Salman Rushdie í Miðausturlöndum að hann búi á Bretlandseyjum, og Halldóri Laxness dugði skammt að loka sig af í Mosfellssveitinni. Hann var kannski ekki íbúi heimsins en hann fyllti út í alla kima Íslands, að því er bókmenntasagan segir manni. Því var reyndar að mestu lokið þegar ég lærði að lesa.

Síðastliðin rúm þrjú ár hef ég búið á Ísafirði og skrifað um eitthvað allt annað. Í fimm ár þar á undan fór ég meira og minna fram og aftur eins og skopparabolti, Ísafjörður-Danmörk, Ísafjörður-Færeyjar, Ísafjörður-Helsinki, Ísafjörður-Þrándheimur, Ísafjörður-Berlín, og stundum bara Ísafjörður-Reykjavík, og dvaldist jafnan ekki lengur á hverjum stað en 3-6 mánuði. Til Ísafjarðar kom ég jafnan með skottið á milli lappanna þegar auðmagnið þvarr, og vann fyrir skuldum. Ekki það skuldirnar hafi nokkuð grynnkað, mér er sagt það virki ekki þannig.

Og ég hef vart skrifað nokkuð um Ísafjörð – samtals telur það varla nema 3-4 blaðsíður, með tvöföldu línubili og 14 punkta letri. En nú er ég sem sagt, eftir ríflega þriggja ára dvöl, á leiðinni aftur í burtu, og flyst, eins alfarinn og ég kann að vera, sem er reyndar ekki sérlega alfarinn, til Helsinki.

Ég veit ekki hvort með flutningunum verði breyting, hvort Ísafjörður fari að birtast í skrifum mínum – slíkt planleggur maður eiginlega ekki – og hvað þá hvort Ísfirðingar skjóti upp kollinum, á blaðsíðunum verði allt í einu ekki þverfótað fyrir þorpslæknum, þorpsbókasölum, þorpsbæjarstjórum, þorpsskólastjórum og öðrum alls óbreyttum þorpurum, óstaðfest smábæjarslúður verði bakbein allra minna sagna. Mér þykir það sjálfum harla ólíklegt, því eins og eitt gott skáld sagði um sig, kann ég ekki að skrifa um neitt nema sjálfan mig. En til að hafa vaðið fyrir neðan sig er kannski eins gott að nota þetta tækifæri og vara fólk við, hversu ólíklegt sem mér þykir annars að af þessu verði.

Svo þarf ég væntanlega, í öllu falli, að geta komið óhræddur heim í fríum.

Ávarp þetta var flutt á listamannaþingi á Ísafirði árið 2007.

Álfadrottningin e. Eva-Stina Byggmästar

Álfadrottningin (eða Fljótadrottningin; Älvdrottningen á sænsku) er ellefta ljóðabók hinna finnlands-sænsku Evu-Stinu Byggmästar (f. 1967) á 21 árs ferli, en hún gaf út sína fyrstu bók aðeins 19 ára gömul árið 1986. Það fyrsta sem maður tekur eftir við bókina, sem er í sjö hlutum, er kápan. Þeir segja það sé flónska að dæma bók eftir kápunni, en í þessu tilfelli er það líklega óhætt: Hin marglitu, sakleysislega teiknuðu smáblóm sem prýða kápuna eiga sér fullkomin samhljóm í kátínuspírandi innihaldinu.

Gleðin er allsráðandi í Álfadrottningunni, sem er eins konar lesbískur ástaróður smekkfullur af leikandi, ástríðufullu náttúrumyndmáli: „Ég sagði sweethearts ég sagði rósir / ég sagði sweethearts og ég sagði rósirnar / það er svo bjart hérna inni það hljóta að vera rósirnar […] elskan augu þín eru rósir og ég sagði / munnur þinn … rós ó, leyf mér að kyssa hann aftur / og ég sagði þú ert stelpa og ég er rós / ég sagði þú ert rós og ég er stelpa“.

Byggmästar nýtir sér duglega möguleikana til framsetningar textans – hann á það til að stökkva frá akkeri spássíunnar og fljóta út á miðjar síður, orð og orðhlutar birtast í hástöfum eins og af æpandi kátínu, það teygist á sérhljóðum (ekki síst hinu fallega sænska å-i), orð birtast gisin og slangur, enska og talmál lita bókina blómstrandi frá upphafi til enda.

Líkt og Paasonen vísar til hinnar mennsku náttúru með því að benda á hafið, borgina og klóakið, er gróður skógarins, blómin og grænildin náttúra mannsins í Álfadrottningu Byggmästar – náttúra einnar konu til annarrar. Eins og góðra ástarljóða er siður öðlast bókin þokka sinn af nær algeru hamsleysi, fullkominni kátínu og leikgleði sem smitar jafnvel forpokuðustu geðvonskupunga.

Birtist í Lesbókinni árið 2007.