Sampo
Kæru hlustendur.
Íslensk „athafnaskáld“ keyptu á dögunum ríflega 15% hlut í finnska stórfyrirtækinu Sampo. Þetta þykir Finnum dulítið óþægilegt, og það hefur ekki bara að gera með þær 1.353 milljónir evra sem fyrirtækið græddi á síðasta ári – og mér telst til að geri 400 þúsund krónur á hvern Íslending – heldur eru sárindin miklu frekar vegna táknrænna óþæginda. Sampo er dýrgripur úr Kalevala, goðsögum Finna, smíðaður af mýtólógíska þúsundþjalasmiðnum Seppo Ilmanen. Það er ekki vitað nákvæmlega hvernig gripurinn lítur út eða hvers lags hann er að öðru leyti en því að hann færir eiganda sínum mikla hamingju, mikla gæfu og mikil auðæfi. Sampóið er sagt hafa molnað í ótal hluta og loks endað í sjónum.
Í Finnlandi spyrja menn, eins og Danir hafa nú gert um nokkra hríð: „Hvaðan koma þessir peningar ykkar Íslendinga?“, og þá tjóir lítið að bera fyrir sig þá afsökun að maður sé raðgjaldþrota listamaður sem kunni ekki einu sinni að fylla út skattskýrsluna án þess að tapa hundruðum þúsunda í hvert skipti – maður er Íslendingur og Íslendingar, þeir kaupa Sampó, þeir gera sér lítið fyrir og kaupa 15% hlut í bakbeini sjálfsmyndar Finnsku þjóðarinnar og þykjast svo geta komist upp með að svara ekki spurningum um hvaðan peningarnir koma. Það er bannað að segja svart, hvítt, já, nei og við vitum það var ekki frúin í Hamborg.
En hvað þá? Hvaðan komu peningarnir? Kæru hlustendur, kæru Íslendingar, eitthvert ykkar hlýtur að vita það? Hvers vegna erum við svona rík, og af hverju nýtur ekkert okkar góðs af því?
Það er alþekkt á Íslandi að það sem fer í hafið á það til að koma aftur upp. Eitt sinn fleygði íslensk togaraáhöfn sláttuvél í sjóinn skammt undan Vestfjörðum – ekki spyrja hvað sláttuvélin var að gera um borð, það veit ég ekki – og tveimur dögum síðar heyrðist í talstöðinni: „Þið trúið aldrei hvað við vorum að fá í trollið“ – en auðvitað trúðu þeir, því hafið það tekur ekki bara endalaust við, eins og sagt er, það dælir líka endalaust upp úr sér. Búfénaður drukknar og rekur á land vikum síðar, flöskuskeyti væflast yfir heimshöfin, niður á hafsbotn og í gegnum öldurótið.
Það má geta sér þess til að íslenskir nývíkingar, þetta smekklausa, nýríka, gelgreidda hjólhýsapakk sem komist hefur í álnir á síðastliðnum misserum, hafi einmitt einn daginn verið að gramsa í sorpinu í fjörunni, velta grjóti og glápa á marflærnar, sprengja þarabólur og jafnvel renna fyrir bensínmettann innhafnaþorsk, þegar allt í einu þeir ráku augun í eitthvað ókennilegt, eitthvað sem enginn veit hvað er eða hvernig lítur út – eitthvað sem einu sinni var sagt vera mylla eða eldstæði, en má vera að sé nú gjallarhorn í gegnum hvert maður getur sannfært alþjóðabankastjóra um að veita sér ótakmörkuð, vaxtalaus lán, eða kannski handfrjáls búnaður fyrir GSM-síma sem gerir sama gagn. Í öllu falli má ímynda sér að Sampóið sé að snúa heim – óútskýrður auður er nýttur til að festa kaup á fyrirtæki sem nefnt er í höfuðið á dýrgrip sem framleiðir óútskýrðan auð, allt bítur þetta í rófuna á sjálfu sér af illfyrirgefanlegu ofstæki, jafn óuppalið og McDonalds-Elton-John-Duran-Duran-borgarastéttin á Íslandi.
Úr augum þeirra skín gleði og af háum ennum þeirra glansar velgengni – íslenskir ólígarkar sigla inn í Helsinkihöfn á glæsikerrum fullum af skyndibita, með stingandi fagurt augnaráð standpínuunglinga á leiðinni á skólaball í límósínu; víkingabörnin sigla inn í Helsinkihöfn standandi í sætunum með þaninn brjóstkassann upp úr topplúgunni.
En Finnar eru ekki skilningsríkir skandínavar, heldur hertir í frosthörkum lapplands og 100 gráðu sánum – þeim vex ekki í augum að standa upp í hárinu á erlendum barbörum – eyddu stærstum hluta 20. aldarinnar í glímu við sovéska björninn og höfðu loks betur.
Í sem stystu máli sagt, kæru hlustendur, þá flæðir íslenskt blóð um götur Helsingjafoss – byltingin er við það að komast í hámæli, stríðsöskrin drekkja niði sporvagna sem hjakkast yfir líflausa kroppa Íslendinga á meðan hetjur byltingarinnar hvolfa úr vösum reynslulítilla barnsrassa frá Íslandi í leit að upphaflegri merkingu sjálfrar finnsku þjóðarinnar: sjálfu Sampóinu. Finnandi er vinsamlegast beðinn um að hafa samband við ritstjórn Helsingin Sanomat hið snarasta.
Pistill fluttur í Dægurmálaútvarpi Rásar 2.