Helvítis ljóðlistin
Allar breytingar á biblíunni eru til bóta. Allar breytingar á kanóníseruðum texta eru til bóta. Er til “open-source” biblía? Biblía á netinu, sem fúngerar eins og Wikipedia, þar sem hver og einn fær að koma sínu að, trúarhópar takast á í túlkunum á þýðingum og framsetningu? Málfari? Vantrúarmenn hamast við að þurrka allt út, staf fyrir staf, á meðan evangelistarnir hafa ekki undan við að vélrita allt upp á nýtt.
“Þúarna ert bara… frelsaður … í gegnum, hérna, Jesú.”
“Þúarna ættir alls ekki að drepa fólk eða aðrar eigur mannsins á neðri hæðinni.”
“Þetta byrjaði allt með því að ‘ann gaut himni og jörð.”
“Kross? Þetta var enginn kross. Þetta var plúsmerki.”
—
Um daginn tók ég viðtal við nýju nykrana. Meðal spurninga sem ég lagði fyrir þá var að biðja þá að nefna góð skáld frá ýmsum tímabilum, íslensk og erlend. Þegar kom að erlenda nútímanum nefndu tveir Christian Bök og einn Seamus Heaney. Sá sem nefndi Heaney hafði áður minnst á Bök, og sagt það áhugavert. Seamus og Christian eiga það sameiginlegt að hafa báðir komið til Íslands, og eru sjálfsagt stærstu nöfn ljóðaheimsins til að hafa heimsótt landið á 21. öldinni.
Sá sem nefndi Heaney tók reyndar fram að honum þætti erfitt að svara spurningunni: “Þeir eru dánir flestir sem ég held mest uppá”, og átti þá bæði við íslenska og erlenda. – Og hinir tveir nefndu sumsé Bök. Mér fannst þessi svör fyrirsjáanleg, einhvern veginn. Ég fékk það á tilfinninguna að þessir drengir, allir þrír, væru illa lesnir í erlendum samtímaljóðum. Eins og flestir. Mig grunar að hvað sem líður áhuga þeirra á ljóðum þá eigi þeir mun auðveldara með að átta sig á erlendum samtímaskáldsagnahöfundum, og hvað þá erlendum samtímatónlistarmönnum.
Það er ekki auðvelt að fylgjast með erlendri samtímaljóðlist. Það er ekki eitthvað sem dettur í fangið á manni, það er eitthvað sem maður verður að leggja sig eftir. Ég hef áður minnst á ömurlegt úrval íslenskra bókabúða af erlendum ljóðabókum. Það er til skammar að það sé ekki hægt að halda úti dulitlum lager. Þó ekki væri nema bara af helstu verðlaunahöfundum erlendum. En svo er ekki heldur eins og maður gangi bara inn í plötubúð og biðji um það nýjasta nýtt án þess að hafa hugmynd um hvað það er. Það vantar líka samfélagið sem hefur raunverulegan áhuga á því sem er að gerast í ljóðlist, ekki bara á því að endurtaka og endurvinna klassískan módernisma frá því um miðja síðustu öld – sem les ekki bara þá höfunda. Hvort sem þeir falla undir framúrstefnu eða íhald. Bókaþjóðin er ekkert gefin fyrir ljóðalestur.
(Svo eru verk þeirra ekki jafn ólík og þeir vilja af óskiljanlegum orsökum gera skóna – þeir ekki jafn ólíkir í hugsun, talsmáta, nálgun, og þeir láta – heldur þvert á móti blóðskyldir sem skáld)
Hvers vegna hafa (ung) skáld ekki meiri áhuga en raun ber vitni á erlendri ljóðlist samtíma síns? Er Íslendingum nóg að lesa hver annan? Eru íslensk skáld kannski einmitt meira “íslensk skáld” en þau eru “skáld”? Er þetta alþjóðlegt ástand? Á þetta við um stærstan hluta austurrískra skálda líka? Hvers vegna hef ég það á tilfinningunni að þetta hafi ekki alltaf verið svona, þegar Dagur var að þýða Ginsberg, eða þegar Jónas var að þýða Heine – Jónas og Heine eru samtímamenn, tíu ár á milli þeirra og deyja um svipað leyti. Og það er ekki eins og Jónas hafi getað nýtt sér internetið eða öll þau tengsl til þess að fylgjast með erlendum senum. Varla hefur hann beðið þar til Heine var orðinn klassík – Heine hefur einfaldlega verið vinsæll. Kannski lásu evrópumenn soddan reiðinnar býsn af ljóðum í þá daga, en einhvern veginn grunar mig að það hafi þá verið bundið við ákveðnar stéttir.
Ég held þetta sé leti. Svona hreint út sagt. Ljóðlistin laðar að sér bassaleikara heimsins. (Fyrir þá sem ekki vitað það eru bassaleikarar einhver latasti kynstofn sem fyrirfinnst – flestir völdu þeir að spila á bassa af því það eru færri strengir og ástæðulaust að læra grip. Þetta lýsir sér svo þannig að í róti gengur bassaleikarinn inn í tónleikasalinn með bassann sinn og magnarann, stingur í samband, byrjar jafnan að slappa (en það er auðveldasta leiðin til að virðast góður án þess að kunna neitt) og situr á magnaranum á meðan hinir klára að róta hljóðkerfinu).
Þú þarft ekkert próf og engar dýrar græjur til að skrifa.
Og ef þú skrifar ljóð þarftu ekki einu sinni að skrifa neitt sérlega mikið.
Og það fattar eiginlega enginn hvort þú getur eitthvað eða hvort þú getur ekki neitt.
Þessum orðum er nota bene ekkert beint sérstaklega að þeim Nykurbræðrum. Bækurnar þeirra eru ágætar. Koma ekkert sérstaklega á óvart, en ágætar engu að síður. Þetta snýst ekki um einstakar bækur eða einstök skáld. Þessi pest liggur á íslenskri ljóðlist eins og hún leggur sig, sýgur úr henni blóðið, skverar hana í rúmpuna og getur henni innræktuð, andvana börn sem gotið er um skítgatið, þið fyrirgefið frönskuna.
Og það sorglegasta við þetta allt saman er að lausnin á vandanum er einföld: lestur, þýðingar, greinarskrif og ljóðskrif. Ef íslensk skáld gerðu meira af þessum fjórum atriðum, leggðu meira í list sína, þá væri ljóðlist þeirra áhugaverðari og betri. Á nokkrum árum gætu menn verið farnir að neimdroppa áhugaverðum ljóðum, skáldum og ljóðfyrirbærum af sömu ákefð og áhuga og þeir neimdroppa lögum, tónlistarmönnum og plötum.